Friday, June 15, 2018

June 15, 2018

बाबुराम भट्टराईलाई प्रश्न-समृद्धिको बाधक को हो?

पहिले जस्तो डा. बाबुराम भट्टराईले राखेको विचार, त्यसले ल्याउने तरंग र त्यसमा धुरन्धर विद्वानहरूको प्रतिक्रिया अचेल खासै देखिदैन। हामीजस्ता साधारण विधार्थी साथीभाई भेटघाट हुँदा त भट्टराईको चर्चा हुन छोडेको धेरै भयो भने जान्ने बुझ्नेहरूले के नै वास्ता गर्लान र? निभ्न लागेको दियो धपक्क बलेझेँ बेला बेलामा बोल्छन्। त्यसले खासै वजन राख्दैन!
हिन्दु धर्म, संस्कार र परम्परा नत्यागेसम्म विकास हुन नसक्ने भनेर उनले ठोकुवा गरेका रहेछन्। उनले के भने, किन भने भन्ने बिषय त खासै वास्ता गर्ने कुरा पनि होइन तर फेसबुकको कमेन्ट बक्समा सात लेख्नुस्, युवतीले लगाएको स्कर्ट फर्किन्छ भन्ने पोस्टमा हजारौंको संख्यामा सात लेख्नेहरू पनि छन्।
कतै ती कमेण्टरहरूलाई लक्षित गरेर नेपालको मौलिक धर्मसंस्कृतिप्रति वितृष्णा जगाई विधर्मी बनाउने मनसायले उनको अभिव्यक्ति आएको होइन होला भन्ने ठाउँ छैन।
बिजनेस इन्साईडरले १८-३५ वर्षका युवाको नजरमा विश्वको प्रमुख दश समस्याहरू सम्बन्धि एक अनुसन्धानात्मक लेख छापेको छ। पहिलो नम्बरमा छ जलवायु परिवर्तन। 
जलवायु परिवर्तनले उब्जिन सक्ने भयावह स्थिति अहिले नै आंकलन गर्न सकिने अवस्था छैन। अतिवृष्टि अनावृष्टि के हुने हो अझै पनि मौसमविदहरू टाउको कन्याउँदै छन्। बंगलादेश र माल्दिभ्स समुद्रमुनि डुब्ने हुन् वा नेपालका उत्तरका हिमालय पग्लेर दक्षिणको तराई  बगाउने हो? विश्व मन्चमा जलवायु परिवर्तन सम्बन्धि मुद्दा नियमित जस्तै हुने गरेको छ।
नेपाल सरकारले पनि यस समस्याको गम्भीरता देखाउन सगरमाथाको बेसक्याम्पमा मन्त्रिपरिषद बैठक गरिसकेको छ।
यो समस्या त्यतिकै आएको होइन। अहिले समृद्ध भनेर चिनिएका देशहरूले पृथ्वीको सक्दो दोहन गरेको कारण उब्जिएको समस्या हो। जसरी हुन्छ नाफा आए भईहाल्यो नि भन्ने मानसिकताले उब्जिएको समस्या हो। पृथ्वी भगवानले मानिसलाई भोग गर्न दिएको हो भन्ने किसिमको बुझाई भएका राष्ट्रहरू यसका जिम्मेवार हुन्।
माता भूमि: पुत्रोऽहं पृथिव्या:  (अथर्ववेद १२। १। १२) ले जलवायु परिवर्तन सम्बन्धि समस्यालाई सम्बोधन गरेको छ। पृथ्वी आमा हुन् र हामी यिनको सन्तान। आमाले आफ्नो सन्तानलाई आफ्नो दुध खुवाएर हुर्काउँछिन् तर, जब सन्तान जति दुध खुवाए पनि नपुग्ने हन्तकाली बन्छ र आमाको दुध चुसेको चुसेई गर्छ, आमा बिरामी हुनु स्वाभाविक हो। अझ त्यतिले नपुगेर धेरैभन्दा धेरै दुध प्राप्त गर्न आमामाथि विभिन्न रसायन प्रयोग गर्ने अथवा जेनेटिकल मोडिफ़िकेसन गर्न थालेपछि आमा त बिरामी हुन्छिन् हुन्छिन् त्यसको प्रतिफल स्वरुप सन्तान नै बिनासको संघारमा पुग्छ। यही होइन जलवायु परिवर्तन?
यदि समयमै पृथ्वीलाई आमासँग गरिएको तुलना लागू गर्न सकेको भए आज विश्वको टाउको दुखाई बन्ने थिएन जलवायु परिवर्तन! अब गर्ने के त?
यत् ते भूमे विखनामि क्षिप्रां तदपि रोहतु मा ते मर्म विमृग्वरि (अथर्ववेद १२। १।३५)
पृथ्वीमै आधारित रहेर बाँच्नुपर्छ हामीले यसर्थ गल्ति स्वीकार्ने र पृथ्वीलाई क्षति पुग्ने गरी चर्को दोहन नगर्ने। आफ्नो प्रवृत्तिमा सुधार्ने ताकि आउँदो पुस्तासमेत बाँच्न सक्ने स्थिति रहोस्। यही नै होइन दिगो विकास अर्थात सस्टेनेबल डेभेलप्मेण्टको अवधारणा भनेको?  
दोस्रो प्रमुख समस्याको रुपमा युद्व र अशान्ति छ।
पर्दा पछाडि विभिन्न बिदेशी विधर्मीको चलखेल भए पनि नेपालमा भएको दश वर्षे युद्व र अशान्तिलाई बाबुराम भट्टराईले नजिकबाट देखेका छन्। शान्ति प्रक्रिया अझै पनि टुंगोमा पुगेको छैन भनेर आफैं पनि भनिरहेका छन्। एक पटक युद्वको झिल्को फैलिएपछि कस्तो अवस्था आउँदोरहेछ भनेर रूकमाङ्गत कटुवाल काण्ड हुँदा प्रचण्डले सिरानीमा मेसिन गन राखेर सुतेको कुरा यहाँ उल्लेखनीय छ।
बुर्जुवा शिक्षा बहिष्कार गर्न लगाएर युद्वमा होमिएकाहरू बाबुरामले आफ्नै छोरीलाई बुर्जुवा शिक्षाको गोल्ड मेडल दिएको फोटो हेरेर कति मुर्मुरिएका होलान् उनका छिरोलिएका कार्यकर्ता? प्रचण्डले त थप्पड भेटिसकेका छन्।
भईसकेको युद्वपछि स्थायी शान्ति कायम गर्न हिन्दु धर्म शास्त्र महाभारतलाई उल्लेख गर्दै गुरु डा. निर्मलमणि अधिकारी तीन उपाय सुझाउनु भएको छ। 
दोष स्वीकार /क्षमायाचना : कुरुक्षेत्र युद्व जिते लगत्तै युधिष्ठिरले श्रीकृष्णलाई गान्धारी र धृतराष्ट्र समक्ष दुर्यधनले थोपरेको युद्वको कारण आफुले हिँसा गर्न बाध्य भएकोमा क्षमायाचना गर्न पठाउँछन्।
त्रास र बदलाको भावको निराकरण : दृष्टि बिहिन धृतराष्ट्रले भीम भन्ठानेर फलामे मूर्तिलाई टुक्रा टुक्रा पारेको उदाहरण हेरौं। फोस्रा आश्वासनमा हिंसामा उत्रिएका अथवा सो हिंसाबाट पीडितमा बदलाको भावना जागेको खण्डमा प्रचण्डको गालामा थप्पड हान्नेको हातमा सानो चक्कु भएको खण्डमा के हुन सक्थ्यो, सजिलै बुझ्न सकिन्छ। यसर्थ जुनै पक्षको भए पनि अश्वत्थामाको अपराधलाई माफी दिएर सौम्य ऋषिमा परिणत गरे झैं हिँसामा उत्रिएकाहरूलाई असल व्यक्तिमा परिणत गराउन सक्नु शान्ति प्रक्रियाको महत्वपूर्ण आवश्यकता हो।
अहिंसात्मक सहअस्तित्व : युद्व पश्चात क्षतिग्रस्त राज्यलाई युधिस्ठिरको नेतृत्वमा सम्हालेर अश्वमेध यज्ञ गर्न सबै जुटाउन सकेका थिए। नेपालका द्वन्दरत पक्षहरूको साझा नेतृत्व र साझा एजेण्डा (महाभारतको हकमा अश्वमेध यज्ञ) अहिले नखड्किएको होइन।
अब सोचौ, सत्य निरुपण तथा मेलमिलाप आयोगको कार्यक्षेत्र महाभारतको यस युद्व पश्चातको दिगो शान्ति स्थापर्नार्थ चालिएका कदम बाहेक अन्य केही छ? महाभारतको युद्वलाई शान्ति स्थापना गर्न दिईएको सानो सुझावमा डा. भट्टराई लगायत तथाकथित जनयुद्वमा सहभागीहरूलाई आपसमा मिलाएर दिगो शान्ति स्थापना गर्न सामर्थ्य राख्छ भने महाभारतको एक लाख श्लोकमा विकास र समृद्धिको कुनै पनि बिषय परेको छैन होला ?
लौ भैगो, युद्व भयो अशान्ति छायो अब भबिष्यमा नहुन चै हिन्दु धर्ममा केहि व्यवस्था छ ? 
हिन्दु दर्शनमा आधारित युद्व व्यवस्थापन र शान्ति स्थापना बिषयमा डा. अधिकारीद्वारा यजुर्वेदको ४०.६ मन्त्र उधृत गर्दै भन्नु भएको छ - आफूमा अरुको प्रतिबिम्ब देख्ने र अरुमा आफ्नो प्रतिबिम्ब देख्नेले कसैलाई घृणा गर्दैन। यहुदी धर्मावलम्बी जर्मनीका कार्ल मार्क्सले 'विश्व भरीका मजदुर एक होऔं' भन्दै मजदुरलाई एककृत गरेर मालिकलाई प्रहार गर्ने सन्देशमा युद्व र अशान्तिको सम्भावना देखिन्छ कि कृण्वन्तो विश्वमार्यम् (ऋग्वेद–९।६३।५) अर्थात सारा विश्वलाई असल बनाउ भन्ने भनाईमा अथवा वसुधैव कुटुम्बकम् (महोपनिषद् – ४। ७१) अर्थात संसारका सबै मानिसहरू एकै परिवार हुन भन्ने भनाईमा ? 
भिन्नता हुने बितिक्कै द्वन्द्व देख्ने मार्क्सवादीहरूले संसारमा कुनै पनि बेला युद्व निम्त्याउन सक्छन भने ऋग्वेद र यजुर्वेदका यी श्लोकहरू  त्यही युद्व रोकेर शान्ति स्थापना गर्न सक्षम छन्।
तेस्रो ठूलो समस्यामा छ - रेलिजीयस कन्फ़्लिक्ट (जसलाई धार्मिक युद्व पनि भनेर बुझिन्छ)। डा. डेभिड फ़्रले भन्छन् -फ्रान्स र स्पेनले तेह्रौ शताब्दीमा देश भरीका यहुदीलाई देश निकाला गरेका थिए। इसाई अतिवादी हिट्लरले दोस्रो विश्वयुद्व ताका ६० लाख यहुदी मारे पनि फरक सम्प्रदायमाथि वैरभाव राख्ने उनी पहिलो र अन्तिम होइनन। रसियाका अर्थोडक्स इसाई सिध्याउन प्रोटेस्टेण्टहरु मिलेर टर्कीका मुसलमानसँग संयुक्त मोर्चा बनाएर हमला गरिएको थियो। मध्येपूर्वका यहुदी र मुसलमानको तनाव के कुरा गर्नु? कुर्सेडर्स र जिहादिस्टको युद्वले युरोपेली सीमानाका रक्तरंगिन इतिहास अझै साक्षी छ, सिरियामा युद्व अझै जारी छ ! बुझ्नेले बुझ्लान।  
पृथ्वीको मध्येपूर्वको, इजरायल भन्ने देशको, जेरुसेलम भन्ने शहरको, टेम्पल माउण्टको पर्खालको एका पट्टि र अर्को पट्टि प्रार्थना गर्ने इसाई, मुसाई र यहुदीहरू किन यति लड्छन? किन एकले अर्कोलाई सिध्याउन खोज्छन ?  र त्यहि स्वयम्भु डाँडाको एकै ठाउँमा रहेको बौद्ध गुम्बा र हिन्दु सरस्स्वती धर्मावलम्बी किन लड्दैनन्? डा. बाबुराम भट्टराईले कहिले सोचे-सोचेनन्? 
खैर, बाउ आमालाई तिर्थस्थल घुमाए पनि उनको नजरमा धर्म भनेको अफिम हो  तर हाम्रो निम्ति सोचनीय विषय हो। एब्राहमिक सम्प्रदायका यहुदी, इस्लाम र इसाई धर्मावलम्बीहरु लडेको लड्यै छन्। क्याथोलिकसँग लडेर प्रोटेस्टेण्ट जन्मिए जसले अर्थोडक्समाथि आक्रमण गरे  भने इस्लाम अन्तर्गतको सिया र सुन्नीको युद्व अहिले सम्म साउदी अरेबिया र ईरानसम्म कायमै छ।
गौतम बुद्धले भगवान र आत्मा भन्ने कुरै छैन भन्थे। जैनका तिर्थाङ्करहरू आत्मा छ तर भगवान छैन भन्थे। हिन्दुहरु फेरि भगवान छ भन्ने पनि छन्, छैन भन्ने पनि छन्। झन् बढी काटाकाट पो हुनुपर्ने, तर खै पटक्कै छैन त?
कारण स्पष्ट छ। एब्राहमिकहरू "सत्य यहि हो " भन्छन् यता हिन्दु दर्शनका वेदान्त लगायत जैन र बौद्धहरू " नेति नेति " लाई खुला गर्छन। नेति नेति अर्थात ’यो पनि होइन त्यो पनि होइन, सत्यलाई आउन देउ।’ भनेपछि सत्य आउन सक्ने बाटो खुला गर्न सहमत सम्प्रदायहरू लड्ने कुरै भएन !  
विश्वका प्रमुख तीन समस्यालाई हिन्दु दर्शनले सम्बोधन गर्दै समाधानको उपाय उल्लेख गरिसकिएको छ।
डा. राजिभ मलहोत्राका अनुसारअफ्रिकाका एनिमिस्ट अथवा नेपालका हिन्दु/किराती जस्तै युरोपमा पनि पागन सम्प्रदाय थिए। इसाईहरूद्वारा आक्रमण गरियो। धेरै मारिए, धेरैलाई धर्म परिवर्तन गराईयो। त्यसपछि युरोपमा चर्चको हालीमुहाली कतिसम्म रह्यो भने एकतिहाई युरोपेली जमिन क्याथोलिक चर्चको नियन्त्रणमा थियो। जसलाई डार्क एज अर्थात् अन्धकार युग भनिन्छ। त्यसपछि फेरि यशुको जन्म अघिको ग्रीक र रोमन विचारकका ग्रन्थहरू पुन: प्राप्ति पछि युरोपमा पुनर्जागरण काल सुरु भएको हो।  जसले अहिले युरोपलाई समृद्ध बनाएको छ।  युरोपियन समृद्धि इसाई विचार पद्धतिको बिरुद्धमा गएर खडा भएको हो। जबसम्म त्यो विचारले गाजेको थियो, युरोपमा अन्धकार युग चलेको थियो।
यसको अर्थ युरोपेलीहरू इसाईत्वको कारण अन्धकार युगमा थिए, हिन्दुत्व अथवा बौद्ध दर्शनको कारण होइन। औलामा क्यान्सर लाग्यो भने सुरुमा उपचार गर्ने,  भएन भने काटेर फाल्ने हो तर एउटाले औला काटेर क्यान्सर ठिक भएको देखेर क्यान्सर नै नलागेकाहरू पनि औला काट्दै फाल्न थाले कस्तो अवस्था आउला ? बाबुराम भट्टराईको तर्क यहि हो - क्यान्सर लागे पनि नलागे पनि सबैले औला काटेर फालौ !
युरोपेली कुवाको पानीमा आर्सेनिक देखियो भन्दैमा नेपालमा पनि कुवाको पानी खान छोड्ने कि नेपालको कुवाको पानीमा आर्सेनिक छ कि छैन परीक्षण गर्ने ?
नेपाल केन्द्रित समस्या र यसको समाधानमा मात्र लेख्दा लामो हुन जान्छ। नेपालको शैक्षिक प्रणाली र त्रिभुवन बिश्वविद्यालय अवस्था हेर्दा दया लाग्दो अवस्थामा छ। एकातिर राजनीतिक भागबण्डा नमिलेर पदाधिकारी चयन गर्न हम्मे हम्मे अर्को तिर थेसिस समेत किनेर बिधार्थीहरु भटाभट पास। दोष कसलाई दिनु ? शिक्षा आधारभूत आवश्यकता हो भनिएको श्लोक उल्लेख गर्नु कि चोर्नु हुन्न भनेर स्पष्ट लेखिएको मन्त्र उल्लेख गर्नु ?
बाबुराम भट्टराई सरहका इन्जिनियरलाई जावो रानी पोखरी पुननिर्माणमा कत्रो टाउको दुखाई छ, झन् त्यत्रो बसन्तपुर, भक्तपुर र पाटन दरबारहरू आज भन्दा ५-६ सय वर्ष अगाडि कसरी बनाईए होलान्? गुरुकुलीय पद्धति अन्तर्गत ज्ञानको हस्तान्तरण हुँदैन आएको भए डा. जगमान गुरुङको अनुसार, भक्तपुर शंखको आकारमा, काठमाडौँ खड्गाकारमा र ललितपुर स्वस्तिकाकारमा त्यस्ता संरचना निर्माण हुन सम्भव थियो ? त्यो ज्ञान पद्धतिमा अहिलेको वाटर म्यानेजमेन्ट, अर्किटेक्चर इन्जिनियर, सिभिल इन्जिनियर, म्याटेरियल इन्जिनियर, डिजाईन सम्बन्धि ज्ञान नभएको भए हाम्रो आँखा अगाडिका ती संरचना रहिरहन सम्भव थियो?
कसैले तथास्तु गरेर उत्पति भएको थिएन भने कसरी त्यत्रो संरचना निर्माण गर्न सम्भव भयो? बोलोग्ना अथवा अक्फोर्ड विश्वविद्यालयलाई पहिलो अध्ययन केन्द्र मान्ने हो भने त्यसभन्दा अगाडि स्थापना भएका तक्षशीला, नालन्द र विक्रमशीलालाई के भन्ने जहाँ हिन्दु र बौद्ध दर्शन अन्तर्गत पढाई हुन्थ्यो? हिन्दु धर्मग्रन्थ शैक्षिक विकासको बाधक हो कि होइन मनन् गरौँ।
युरोपेली राष्ट्र-राज्य सिद्दान्तमा आधारित रहेर जातीय राज्यको बिज छरेर द्वन्द उत्पादन गर्न उद्दत भट्टराईलाई यजुर्वेद, ऋग्वेद र अथर्ववेदका मन्त्रहरू निर्दिष्ट 'राज्य-राष्ट्र' सिद्दान्तले ल्याउने शान्ति स्थायित्व र भातृत्व पटक्कै मन नपर्ला। 
यत्र नार्यस्तु पूज्यन्ते रमन्ते तत्र देवत:।
यत्रैतास्तु न पूज्यन्ते सर्वास्तत्राफला: क्रिया:।। (मनुस्मृति ३। ५६)
जहाँ नारीको सम्मान हुन्छ त्यहाँ ईश्वर रमण गर्छन् जहाँ अनादार हुन्छ, कार्य निष्फल हुन्छ। लैंगिक भेदभावको कुरा गर्ने हो भने मन्दिरहरुमा विराजमान  देवीका मूर्तिलाई के गर्ने हो फेरि ?
दिनभरी बसेर लेख्न सकिन्छ तर एउटै समस्या छ। हिन्दु, बौद्ध, किराती जस्ता नेपालका मौलिक धर्मसंस्कृतिमा रहेको वैज्ञानिक पक्ष केलाउन खोज्दा कार्ल मार्क्सको चस्मा लगाएकाहरूले पुरातनवादी, रुढिवादी, सामन्ती यावत आरोप लगाउँछन्। शिक्षाबाट यी बिषय पूर्णतय विक्षिन्न गरिसकिएको छ। भने त्यही धर्म संस्कृतिका मान्यतालाई षड्यन्त्रपूर्ण अर्थापन गरेर एनजीओ आईएनजीओ, धर्म परिवर्तनमा उद्धत मिडिया र डा. भट्टराई जस्ता "विचार निर्माताहरू" फुकेको फुकेई गर्छन्। जसले गर्दा आम मानिसहरूहरू धर्म संस्कृतिले भन्न खोजेको वास्तविक कुरा थाहा नपाई आफ्नो मौलिक धर्म संस्कृतिप्रति वितृष्णा जगाउँदै धर्मबाट च्युत गराउने र अर्को धर्म पहिर्याउने षड्यन्त्रको हिस्सा नहोला भन्न सकिन्न।
अहम ब्रम्हास्मी (बृहदारण्यक उपनिषद १।४।१०)
नेपालको मात्रै होइन विश्वकै सबै भन्दा ठुला ठुला समस्यालाई हिन्दु धर्मग्रन्थका श्लोकहरूले सम्बोधन गरेको देखियो। भौतिक विज्ञानको क्वाण्टम मेकानिक्सको क्षेत्रमा समेत सुल्झिन नसकेको सबै भन्दा ठुलो रहस्य - पदार्थ र चेतनाको सम्बन्ध देखाउने कोपेनहेगन व्याख्यामा समेत 'अहम ब्रम्हास्मी' अर्थात चेतनाको प्रकटीकरण नै पदार्थ हो अर्थात अवलोकन गरे पदार्थले एउटा प्रकृति देखाउने नगरे अर्को प्रकृति देखाउनुमा चेतना नै पदार्थको प्रकृतिको मूल कारक हो भनेर व्याख्या हुन थालेको छ। गाँस, बास, कपास, औषधि र शिक्षालाई मानिसको आधारभुत आवश्यकता भनेर आज भन्दा हजारौं वर्ष अगाडि लेखिएका धर्मग्रन्थमा परिसकेको छ भने सन् १८४८ मा लेखिएको कम्युनिस्ट मेनिफोस्टोको चस्मा लगाएर हिन्दु धर्मग्रन्थ विकास बिरोधी छ भन्नु कति हास्यास्पद छ, विचार गरौँ!
अन्तमा यो जन्ममा दु:ख गर अर्को जन्ममा फल पाउँछ भन्ने भनाईले नै विकासलाई रोक्छ भनेका छन्। अर्को जन्म हुन्छ कि हुँदैन भनेर यसै लेखमा लेख्न अति लामो हुन्छ। कोरा पदार्थवादी व्यक्ति भएकोले पुनर्जन्मको सम्भावनालाई नकारेको होला। तर तत्क्षण कर्मको फलमा ध्यान केन्द्रित गर्नु भन्दा कर्ममा पूर्ण ध्यान लगाउ भन्ने मर्मको भनाईलाई भट्टराईले खिल्ली उडाउने शैलीमा भनेका छन्।
कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन।
मा कर्मफलहेतुर्भूर्मा ते सङ्गोऽस्त्वकर्मणि।। (श्रीमद् भगवद्गीता २। ४७)
यसको आशय कर्म गर तर तत्क्षण फलको आशा नगर र आफुलाई कर्तब्यबाट बिमुख पनि नगराउ भन्न खोजेको छ। यो सुखको उच्चतम अनुभव हो। मनोवैज्ञानिक मिहाईल चिक्त्सेंमिहाईलले अघि सारेको 'फ्लो कन्सेप्ट' संग मिल्छ। कर्ममा यसरी ध्यान लगाउने कि वातावरणका अन्य कुरा त परको कुरा, समय बितेको समेत पत्तै हुदैन। आफैलाई बिर्सेर गरिएरहेको कर्ममा एकाकार भईन्छ। समयको निश्चित इकाईमा मस्तिकले निश्चित मात्रामा सुचना लिन सक्छ। उक्त समयमा फलको आशा गर्नु भनेको सिमित संख्यामा रहेको मस्तिष्कले लिन सक्ने सुचनाको एउटा हिस्सा अन्तै केन्द्रित गर्नु हो जसले गर्दा कर्ममा पर्याप्त सुचना पुग्दैन र फलमा असर गर्छ।
द्रोणाचार्यले हाँगामा रहेको चरालाई निशाना लगाउन भन्दा अरुले हाँगा, पात, रुख, चरा, अनि आँखा देख्नु तर अर्जुनले चराको आँखा बाहेक अरु केहि नदेख्नुले उनी मिहाईल चिक्त्सेंमिहाईलले भने झैँ ' इन द जोन ' को अवस्थामा थिए भन्न सकिन्छ जसले जुन कर्मको लागि ध्यान गर्छ त्यो बाहेक अरु केहि देख्दैन। मस्तिष्कले लिन सक्ने सुचनाको शतप्रतिशत चराको आँखामा केन्द्रित गरेका थिए। त्यसको प्रतिफल स्वरुप अर्जुन सर्वश्रेष्ठ धनुर्धारी बनेको कुरा बिदितै छ।
यहि कुरा सरकारी कर्मचारीमा लागु गराउन सके ति कर्मचारी अति आनन्द 'फ्लो' को अवस्थामा रहन्थे भने सेवाग्राही एकैछिनमा हुने कामको लागि सात आठदिन धाई रहन पर्दैनथियो। शिक्षकहरू हाजिर गरेर भाग्दैन थिए बरु अति सुखानुभूत गरेर पढाउन्थे। कलाकार, लेखक, पत्रकार, कामदार सबै आफ्नो कर्ममा समाहित भएर अति आनन्दको अनुभव गर्थे फलस्वरूप समग्र देश र जनता समृद्ध र सुखी हुन्थे।
हिन्दु धर्मग्रन्थ सुख र समृद्धिका बाधक होइनन। बाधक त डा. बाबुराम भट्टराई जस्ता नेता हुन् जसले कार्यकारी अधिकार प्रयोग गर्दा बागमती सफा गर्न सकेनन पछि कुर्सिबाट हटेपछि आफै झाडु लिएर सफा गर्न पुगे। जो आफु भारतमा लुक्थे, नेपाली सेना माथि आक्रमण गर्न लगाउथे। फेरि सिमानामा भारतसँग युद्व लड्न सुरुङ्ग पनि खन्न लगाउँथे भित्र भित्र एसडि मुनि मार्फत भारत सरकारलाई बिन्ति पत्र पनि बुझाउँथे !
निदाएकालाई ब्युँझाउन सकिन्छ, निदाएको बहाना गर्नेलाई सकिदैन।

Thursday, June 14, 2018

June 14, 2018

टोनी हेगनको डकुमेन्ट्री, सन् १९५० को नेपाल

भूगर्भविद तथा नेपालमा कार्यरत पहिलो राष्ट्रसंघीय विशेषज्ञ टोनी हेगनले लिएको विभिन्न दृश्यहरुको डकुमेन्ट्री ।
उनले सन् १९५० देखि १९६१ सम्म आफ्नो नेपाल वसाईका क्रममा गरेको नेपाल भ्रमण र उनले गरेका कामहरु यस डकुमेन्ट्रीमा समेट्ने प्रयास गरेका छन् ।
सन् १९५० को नेपाल




Wednesday, June 13, 2018

June 13, 2018

निर्वाचित हुदैमा आफूलाई राजा नठान मन्त्रि बास्कोटा

राजाको प्रत्यक्ष शासन कालमा समाचार सम्पादन, सम्पादक डेक्समा होइन आर्मी व्यारेकमा हुन्थ्यो । संविधानत: नेपाल त्यो सर्वसत्तावादी व्यवस्थाबाट लोकतान्त्रिक गणतन्त्रात्मक व्यवस्थामा आइपुगेको छ । अर्थात त्यसकै अभ्यासमा छ । तर सर्वसत्तावादी सोचका अवशेष भने कत्ति पनि समाप्त हुन नसकेको अझैपनि प्रष्टै देखिन्छ । ती सर्वसत्तावादी अवशेषहरुले आफूलाई "महाराजा" ठान्ने गरेको देखिएको छ । त्यसैको एउटा ज्वलन्त उदाहरण बनेका छन्, सरकारका प्रवक्ता तथा सञ्चार  तथा सूचना प्रविधि मन्त्री गोकुल बास्कोटा । 

नेपालको संबिधान २०७२ को धारा १७ उपधारा (२) को खण्ड (क) मा विचार र अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता हुने कुरा उल्लेख छ । त्यस्तै धारा १९ संचारको हकको उपधारा (१) मा स्पष्ट उल्लेख गरिएको छ, "विद्युतीय प्रकाशन, प्रसारण तथा छापा लगायतका जुनसुकै माध्यमबाट कुनै समाचार, सम्पादकीय, लेख, रचना वा अन्य कुनै पाठ्य, श्रव्य, श्रव्यदृश्य सामाग्रीको प्रकाशन तथा प्रसारण गर्न वा सूचना प्रवाह गर्न वा छाप्न पूर्व प्रतिबन्ध लगाइने छैन । तर सरकारका प्रवक्ता एवं सञ्चार तथा सूचना प्रविधि मन्त्री गोकुल बास्कोटाले पंचायत वा राणाकालीन हुकुमी शैलीमा आफूलाई कडा प्रश्न सोधेकै आधारमा १२ वर्षदेखि नेपाल टेलिभिजनबाट प्रशारण भैराखेको कार्यक्रम "सिधा प्रश्न" बन्द गराएको खबर आएको छ । 

मन्त्रीको सोहि कार्यको भ्रत्सना गर्दै नेपाल पत्रकार महासंघले ध्यानाकर्षण सहित विज्ञप्ति पनि निकालेको छ ।त्यस्तै प्रेस  युनियन लगायत विभिन्न पत्रकारितासम्बद्ध संघसंस्थाले पनि यसको घोर विरोध गरेका छन् । यसले सरकार, नियन्त्रित प्रेसका पक्षमा छ भन्ने देखाउँछ। सामाजिक संजालहरुमा पनि यसको चर्को विरोध भएको छ । सरकार कुन दिशामा अघि बढिरहेको छ भन्ने गम्भीर प्रश्न चिन्ह यसले खडा गरेको छ । 

नेपाललाई पूर्ण लोकतान्त्रिक देश भनिएको छ र नेपाली जनता लोकतन्त्रले प्रदान गर्ने हरेक प्रकारका स्वतन्त्रता चाहन्छन् । त्यहि स्वतन्त्रता मध्येका हुन्, विचार र अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता र पूर्ण प्रेस स्वतन्त्र । जुन हाम्रो संबिधानमा स्पष्ट व्यवस्था छ, मात्र कार्यान्वयनमा इच्छाशाक्तिको खाँचो छ । 

प्रेस राज्यको "वाच डग" हो । यसले राज्य र यसका निकायले गर्ने हरेक प्रकारका अनियमित कामको पर्दाफास गर्ने मात्र नभई यसका सकारात्मक कुराको प्रचारप्रसार पनि गर्छ । सञ्चार कै कारण सरकारको लोकप्रियता बढ्छ किनकि सरकारले गरेका हरेक क्रियाकलाप सबैभन्दा छिटो जनताले थाहा पाउने भनेकै सञ्चारमाध्यमबाट हो । त्यति मात्र होइन यसले सरकार र जनतालाई जोड्ने कडीको रुपमा पनि काम गरेको हुन्छ । त्यसैले त सञ्चार क्षेत्रलाई राज्यको तेश्रो अंग भनिएको हो । सञ्चारमाध्यमको भूमिका प्रतिपक्षी जस्तो भएन भने शासकहरुमा मनपरीतन्त्र हावी हुन्छ । 

विगतदेखि नै सरकारी सञ्चारमाध्यम सरकारको भजन गाउने माध्यमका रुपमा मात्र शासकहरुले प्रयोग गर्दै आए । देश गणतन्त्रमा आइपुग्दापनि त्यो प्रवृत्ति उस्तै देखियो । मन्त्रि बास्कोटा चाहन्थे, आफूलाई अन्तर्वार्तामा बोलाएर उनी र उनको सरकारको भजन गाइयोस् । तर परिस्थिति त्यस्तो रहेन । अन्तर्वार्ताको सुरु देखि अलि अस्वाभाविक मुद्रामा प्रस्तुत भएका मन्त्रि बास्कोटालाई जव संचालक राजु थापाले सम्पत्ति विवरणको प्रसंग निकाले उनले झुट बोल्न पनि भ्याए तर सप्रमाण उनकै हस्ताक्षर भएको सम्पत्ति विवरण देखाएपछी भने उनी त्यसलाई स्वीकार्न वाध्य भए । अन्तर्वार्ता कै क्रममा एउटा प्रश्नमा उनले यो प्रश्न काङ्ग्रेसले तपाइँलाई लेखेर दिएको भन्न सम्म भ्याए ।

नेपाल टेलिभिजनमा हुदै आइरहेको राजनीतिक हस्तक्षेपको प्रसंगबारे विभिन्न पत्रकारहरुले आफ्नो अनुभव सामाजिक संजालमा पोखेका छन् । यसै क्रममा नेपाल लाइभ र स्वास्थ्यखबरका बरिष्ट पत्रकार डीबी खड्काले आफ्नो त्यस्तै अनुभव सामाजिक संजालमा यसरी लेखेका छन् "सम्झिल्याउँदा मेराे लाेकतन्त्र धरापमा परेकाे त वर्षाैं भइसकेछ। केही वर्षअघि (तुच्छ भाषामा सिधा प्रश्न हाेइन सभ्य भाषामा सुदुर पश्चिम तिरकाे संस्कृतिबारे ) कार्यक्रम चलाउने समय माग्न एकजना दिदिकाे लहलहैमा मपनि टिभितिर पुगें । जिएमसापले सञ्चार मन्त्रालयतिर पठाउनुभाे । मन्त्रीजी लाेकतन्त्रका हिमायती पर्नुभाे र घर ठेगाना र राजनितिक अास्था साेध्नुभाे । दिदि छुच्ची, राजनितिक हाेइन, कल्चरल कार्यक्रम भनिदिनुभाे । त्यसपछि उहाँले ढाेकातिरकाे बाटाे देखाउनुभाे । म घरै अाएँ । अाज विचार गर्दा मेराे लाेकतन्त्र हरण भएकाे दिन म कसरी चुपचाप घर अाउन सकें भनेर चकित परिरहेकाे छु ।" 

त्यस्तै अर्का लोकप्रिय पत्रकार रबि लामिछाने पनि यसै प्रसङ्गमा आफ्नो अनुभवलाई सामाजिक संजालमा यसरी प्रस्तुत गरेका छन् "प्रश्नको सामना गर्न नसक्नेहरुको दाउपेच बारे छिट्टै मेरा अनुभवकोपनि खुलासा गर्दैछु। कार्यक्रम बन्द मात्र होइन देशबाटै लखेट्ने सम्मको खेलमा सम्लग्नहरुको एक एक हिसाब राखेको छु। बर्गेनिङ गर्ने,मान्छेलाई आत्महत्या गर्न बाध्य पार्ने, अर्काको चरीत्र हत्या गर्ने, अकुत सम्पत्ति कमाएर आधा सन्सार घुम्ने, जिन्दगीभर अर्काको फ्रीमा खाने मान्छे प्रेस काउन्सिलमा भए सम्म त्यस्ताले सिफारिस वा हस्ताक्षर गरेको प्रेस पास बोकेर सिंहदरबार छिर्नु छैन मलाई। मलाई "पख्लास" भन्नू हुने पत्रकार महोदय, म अब धेरै कुर्न सक्दिन।" 

लोकतन्त्रमा हरेक नागरिकले जिम्मेवार निकायमा रहेकाहरुलाई प्रश्न सोध्ने हैसियत राख्छ तर पूर्व पत्रकारको पनि परिचय भएका मन्त्रि बास्कोटाले प्रश्न नै गर्ने कर्म भएका एक जना पत्रकारलाई उनले सञ्चालन गर्दै आएको कार्यक्रम बन्द गर्न आदेश दिनुले मन्त्री वास्कोटा सहित इतिहास कै शक्तिशाली सरकारको नियत पनि उदाङ्गो पारेको छ । ‘केपी ओली नेतृत्वको सरकारले अधिनायकवादी चरित्र देखाउदै त छैन भन्ने डर पनि सिर्जना गरेको छ । यी आशंकालाई चिर्न सार्वजनिक रुपमा उनले चालेको कदमको लागि माफी माग्दै बन्द गराइएको भनिएको उक्त कार्यक्रम पुनः निर्वाध सुचारु हुने वातावरण बनाइदिनुपर्छ । र आगामी दिनमा यसरी हस्तक्षेप नगर्ने प्रतिवद्धता पनि जाहेर गर्नुपर्छ ।

मन्त्रि बास्कोटाले यो पनि बुझ्नु जरुरि छ कि यदि लोकतन्त्रमा जनतालाई सर्बोच्च मानिन्छ भने जनताबाट आउने हरेक प्रकारका असन्तुष्टिहरु र यसका अनेक रुपहरुलाई उनीजस्ता जिम्मेवार निकायमा भएकाहरुले सुन्ने र सामना गर्ने ताकत बनाउनुपर्छ । र त्यसलाई समाधान गर्ने बाटोतिर लाग्नुपर्छ । बेलाबेला जुत्ता पनि खानुपर्छ, यो त कडा प्रश्न मात्र थियो । सामना गर्ने बानी बनाएर मात्र राजनीतिमा आउनुपर्ने देखियो । मन्त्रिज्युलाई सुझाव: निर्वाचित हुदैमा आफूलाई राजा नसम्झिहालेको भए हुन्थ्यो ।

नेपाल टेलिभिजनको सिधा प्रश्न कार्यक्रममा मन्त्रि बास्कोटाको अन्तर्वार्ता




Tuesday, May 8, 2018

May 08, 2018

श्रीनिवासका नाउँमा ! (कृपया पूरै पढ्नुहोला)

लोकततन्त्र देशमा आयो । "महान्" जनयुद्धले साधारण बुर्जुवा संस्कृत शिक्षामाथि रोक लगायो। वसुधैव कुटुम्बकम् को शिक्षा दिने "निरर्थक" संस्कृतपुस्तक पनि जलाइए । कला र गलालाई शास्त्रसित जोडेर जनताकै पैसाले गाउँ गाउँमा पाटी,सत्तल, विद्यालय, क्याम्पस बनाउने नारायण पोख्रेल जस्ता "देशद्रोही" पनि जनयुद्धले निल्यो । उत्पीडित शोषित सर्वहारा वर्गले मुक्ति पाउने दिन आए । लोकतन्त्र आयो । जनताहरू सडकमा उत्रे , दिलोज्यान दिएर लोकतन्त्र ल्याए । देश लोकतान्त्रिक गणतन्त्रात्मक नेपालमा परिणत भयो । अन्तरिम संविधान घोषणाका बखत संसदमा प्रवेश गर्ने अधिकार नभएका एकजना बुज्रुक प्रवेश गरेर ठूला स्वरमा धर्मनिरपेक्ष शब्दको लागि हारगुहार गरे । धर्मनिरपेक्ष शब्दको अर्थ र व्याख्या गर्दै यो शब्द राखिनुपर्ने कुरा गरे। लौ त नि , भनेर केही जमातले हस् भने । केही जमातले विरोध पनि गरे। त्यो शब्दका बारेमा निर्णय भएन। तत्कालीन सभामुख नेम्वाङले भने यो शब्द पनि मिसाएर उद्घोष गरिदिए। सबैले बरर ताली पिटे । त्यो रात कुन कुन देशका कुन कुन पोपले उत्सवको आयोजना गरे भन्ने कमैले थाहा पाए।
‌धर्मनिरपेक्ष भन्नु धर्मप्रतिको सम्मान नै होला भन्ने बुझ्नमा आयो । बिस्तारै यसले आफ्नो प्रयोजन पुष्ट गर्दै गयो । गाउँमा सुसमाचारका सुसन्देश बाँड्दै परमात्माका दूतहरू आउने क्रम बढ्न थाल्यो । धर्म भन्नु अफिम हो भन्ने शासकहरू यो देखेर प्रसन्न होइबक्सनुभयो। गरिब गाउँमा सिटामोलसितै बाइबल थमाएर "प्रभुको राज्य"का लागि सत्प्रयास सुरु भए । पहाडका गुम्बाहरूमा घण्टी बजाउने मान्छे पाइन छाडे। तत्त्वमसि सुनिने गाउँघरमा जयमसी सुनिन थाल्यो । हरेराम हरेकृष्ण हलेलुयाहमा परिष्कृत हुँदै गए। मन्दिरै मन्दिरको शहर काठमाडौंले संसारको सबैभन्दा धेरै चर्च हुने शहरका रूपमा सिद्धि पायो । तर यी कुराले प्रसिद्धि पाएनन् । पत्रपत्रिकाहरू , लेखकहरूले यी कुरा देखेनन् ।

‌दसैं आर्यहरूको चाड बन्यो , तिहार भारतीयहरू त्यौहार बन्न पुग्यो । बाआमाले पुज्ने देवतालाई पत्थरको उपमा नदिई गजल लेखिनै छाडे। हजुरबुबा-हजुरआमाले पुजेर पढ्ने स्वस्थानीलाई नसरापी नारीवादी नै नभइने भयो । कुशे अौँसीमा कुश लिएर आउने , नागपञ्चमीमा घरघरमा नाग टाँसिदिने र टिका लगाइदिएको पाँच रुपैयाँ खुसी भएर लैजाने बाजे सामन्त हुँदै गए। समाजसेवाका नाउँमा हजारौं संस्था देशमा खुले।कैयौं मिसन हस्पिटल खुले, मिसन स्कुल खुले । आफ्नो मिसनमा प्रभुका दूतहरू सफल हुँदै गए। "सबै धर्म बराबर" भनेर स्कुलमा पढाइएका जनसमुदायले हेरेर बसिरह्यो।

‌संविधान बन्यो । जनताका आवाज समेट्न जनप्रतिनिधि गाउँ गाउँमा पुगे। धर्मनिरपेक्ष शब्द संविधानबाट हटाइनुपर्ने माग सबैभन्दा बढी आयो । केही अपवाद बाहेकका मिडियाले यी कुरा पनि देखेनन्,थाहा पाएनन् । किन ? उनैले जानुन्।

‌बिस्तारै जागरण आयो । यसरी त भएन भनेर केही मान्छे जागे । सन्तहरूको आह्वानमा चितवनको क्याम्पाचौरमा जनसागर उर्लियो । धर्मनिरपेक्षताको विरुद्ध !
धर्मनिरपेक्षताको विरुद्धमा उर्लेको भीड मिडियाले आँखै अगाडि पनि देखेन । सरकारको कानमा पसोस् भनेर अनेक अनेक सम्मेलन , जनसभा भए । पुगेन ।

‌काठमाडौंमा खुला चौरमा देशभरबाट मान्छे जम्मा भए । हजारौंको सङ्ख्यामा मान्छे उपस्थित भएर धर्मनिरपेक्षताको विरोध गरे। देशभरका सन्तहरू उपस्थित भए । मध्यपृष्ठमा अङ्गप्रदर्शन र प्रथम पृष्ठमा बियरका विज्ञापन छाप्ने मिडियाले यो जनसागर देखेन। सरकारले सुनेन ।

‌आन्दोलन सुरु भए । देशभर आन्दोलन भए । सरकारले थाहा पाएन । विराटनगरमा धर्मनिरपेक्षता हुनुहुँदैन भनेर जम्मा भएका बुढीआमाहरू र सन्तमाथि प्रहरीले लाठी चार्ज गर्यो । यी सबै देखेर धर्मका नाउँमा घरपरिवार छाडेको एउटा युवाको पनि रगत तात्यो। आन्दोलनमा सरिक भयो । प्रहरीले घरभित्र छिरेरै लाठी चार्ज गर्यो । निर्घात कुटिएर पचासौं मान्छे घाइते भएपछि फाट्टफुट्ट केही मिडियाले लेखे - प्रहरी-दमनमा युवा सन्त श्रीनिवास घाइते ।

‌आन्दोलन यसै सकियो । त्यो युवाको जोश सकिएन । रत्नपार्क शान्तिवाटिकामा अनशन सुरु गर्यो। रिले अनशनको हप्तौं हुँदा पनि सरकार आएन। बरु सरकारका प्रतिनिधि आए । हातमा लाठी लिएर । २२ वर्षे ज्यानले थुप्रै पिटाइ खाएर रत्नपार्कबाट निकालिनुपर्यो ।

‌काठमाडौं खुला चौरमा चार जना युवा अनशन बसे ।
‌चौध दिनसम्म सरकारले देखेन। मिडियाले त कत्ति देखेन। पन्ध्रौं दिनमा सरकारबाट प्रतिनिधि आएर आश्वासन दिएर पञ्चामृत पिलाएर अनशन तोड्न लगाए ।

‌दिनहरू बित्दै गए। रत्नपार्कमा अनशन बसेको र विराटनगरमा लाठी खाएका युवा श्रीनिवास ठाउँ ठाउँमा कथा प्रवचनका माध्यमबाट धर्मजागरण गराउँदै देशभर हिँडे । देख्नुपर्नेले देखेनन् । सुन्नुपर्नेले सुनेनन् ।
‌धर्म अफिम हो भन्ने सिद्धान्तको बुइ चढेर देशको अभिभावक बनेका राष्ट्रप्रमुखले शपथ लिँदा ईश्वर शब्द हटाइदिए ।
‌जनयुद्धका नाइकेले कम्युनिस्टहरूको धर्म क्रिश्चियन हो भन्न भ्याए ।
‌ईश्वर छैनन् , छन् भने लेनिन हुन् भन्दै देशका अभिभावक कुर्लिए।
‌दसैं तिहार आदि चाडपर्वका बिदा काटिँदै गए।

‌यी सबैको साक्षी श्रीनिवास कथाप्रवचन गर्न जाँदा
‌गोली लागेर घाइते भए । फेसबुकका वालमा यो कुरा भाइरल भए । केही फाट्टफुट्ट मिडियाले देखे। देशका ठूला मिडियाले थाहा पाएनन् । बुद्धिजीवी वर्गहरू यसको विरोधमा दुई शब्द पनि बोलेनन् । लाज पचाएरै मौन बसे।
समाचारमा श्रीनिवासले गोली हान्न आफैंले लगाएको कुरा सार्वजनिक भयो । अनि सुरु भए मौन महाशयहरूका समीक्षा/विश्लेषण/उद्घोष/विज्ञप्ति । गोली लागेर मरणासन्न हुँदा निदाएका मिडिया श्रीनिवासको पक्राउ पछि बल्ल ब्यूँझिए जसरी देखा परे। सानोतिनो समाचार बनाउन लजाउने पत्रिकाहरू मजस्तै साधारण युवा श्रीनिवासलाई उचाइको सगरमाथामा पुर्याएर हिन्दु धर्मको सर्वोच्च गुरुका रूपमा राखेर बेइज्जती गर्न अघि सरे। केही विद्वज्जनले हिन्दु धर्मलाई गाली दिन सुरु गरे । कसैले बाहुन यस्तै हुन् भन्न भ्याए(यद्यपि श्रीनिवास जातिले ब्राह्मण होइनन्) । कसैले साधुसन्तका विषयमा नानाथरी अपशब्द फ्याँके । केही भने यति हुँदा पनि साक्षी बनिरहे। 

प्रिय श्रीनिवास ! 

मेरै उमेरको युवाले देशमा यति धेरै उथलपुथल ल्याएको छ, प्रहरीका लाठी खाएर पनि कत्ति दुखेको छैन भनेर तिमीप्रति जुन गौरवबोध मलाई हुन्थ्यो त्यो आज पनि यथावत् छ । तर जोसमा होस नगुमाउनु थियो । गुमायौ। गोली लागेर मर्ने आँट समेत गर्यौ । यो लरतरो थिएन । तर तिमीले गलत बाटो अपनायौ। शरीर छेडिने गरी गोली नखाएरै पनि क्रान्ति हुन सक्थ्यो । विवेकलाई र धैर्यलाई नगुमाउनु थियो , गुमायौ। यो बाटोमा हिँड्नेहरूलाई तिम्रो यो पाइलाले मुश्किलमा पारेको छ।
तिम्रै मुखबाट यी कुरा सुन्न मन छ। के गोली चलाउन लगाउने तिमी नै थियौ?
‌©मनोज भण्डारीको फेसबुकबाट साभार

Saturday, May 5, 2018

डा. उपेन्द्र देवकोटालाई पत्रः विज्ञानभन्दा परको ज्ञानमा समर्पित गर्नुहोस्

श्रद्धेय डाक्टरसाहेब,
असीम श्रद्धा !
अचानक तपाईं उपचारको लागि बेलायत गएको खबरले हामी मर्माहत भएका थियौं । त्यो समयमा अनेक हल्ला चले । जस्तो, तपाईंलाई पित्तनलीको क्यान्सर भएको, पित्तथैलीको क्यान्सर भएको, प्यान्क्रियाजको क्यान्सर भएको, यहाँ उपचार सम्भब नभएकोले बेलायत गएको आदि… ।
त्यसको केहि समयपछि पारिवारिक स्रोतलाई उधृत गर्दै उहाँलाई क्यान्सर नभएको, सामान्य जाँचपछि आराम गरेको जस्ता खण्डन पढ्न पाइयो । चिकित्सा बिज्ञानको विद्यार्थीको नाताले मलाई त्यतिबेला लागेको थियो– तपाईंलाई पक्कै पनि नेपालमा उपचार सम्भब नभएको रोग लागेको छ र त्यो रोग प्राणघातक क्यान्सर नै हो । मैले बुझ्छु, हामी चिकित्सकलाई बिरामी छु भन्ने अधिकार छैन, हैसियत छैन । बिरामी छु भन्नेबितिकै हाम्रो पेशा, पेशागत संस्था, हामीले हेरिरहेका बिरामी, मेडिया तथा आम जनतामा हाम्रो हैसियत (?) उजागर हुन्छ ।

यति लामो समय बेलायतमा बस्दा मलाई लागेको थियो, तपाईं सर्जरी र केमो आदिको चक्रब्युहमा हुनहुन्छ र त्यो कर्कटलाई जितेर त्यो मिठो मुस्कान छर्दै विमानस्थलमा देश र जनतालाई अभिबादन गर्दै आउनुहुनेछ । तर, विधिको बिडम्बना, तपाईं अन्तिम सत्य बोल्न बाध्य हुनुभयो, हामी निरिह भएर सुन्न विवश भयौं ।
यो संसारमा लाखौं यस्ता रोगहरु छन् जसलाई चिकित्सा बिज्ञानले अहिलेसम्म पत्ता लगाएको छैन, लाखौं उपचारका स्रोत छन् जसलाई चिकित्सा विज्ञानले अहिलेसम्म पत्ता लगाउन सकेको छैन
डा. उपेन्द्र देवकोटा नेपालको मात्र नभएर एसियाकै, अझ भन्ने हो भने विश्वकै अमूल्य गहना हो, न्युरो सर्जरीमा कोशेढुंगा हो । उ डाक्टरमात्र हैन, समाजको गहिरो अन्वेषक पनि हो, राजनीतिको गहिराइमा डुबेको ह्वेल माछा पनि हो । उ स्पष्ट बक्ता हो, आफ्नो मर्जीको मालिक हो, स्वाभिमान र गर्वको शिखर पनि हो ।
शायद घमण्डी पनि हो । आजीवन राजनीति गर्नेहरु नपुगेको टाकुरामा पुगेको खेलाडी पनि हो । नेसनल ट्रमा सेन्टर, चिकित्सा बिज्ञान प्रतिष्ठानलगायत उपलब्धिको जननी पनि हो । उ ह्वेल माछो हो, त्यसैले कहिल्यै पनि कुवामा अटाएन, पोखरीमा अटाएन, नदीमा अटाएन अनि समुद्रमा पनि अटाएन । उ हामी सबैको अनुकरण एवम् इर्श्याको पात्र पनि हो ।
हामी सबै मृत्युको गन्तब्य बोकेर जन्मिएका हुन्छौं । हरेक पलपलमा मृत्युलाई जित्दै, नाघ्दै, अस्वीकार गर्दै, अटेर गर्दै.. हामीहरु उसैको गन्तब्यतिर दौडिरहेका हुन्छौं । जन्मेपछि मान्छेमात्र हैन हरेक प्राणी, बस्तु तथा सृष्टिको अन्त्य हुन्छ ।
जीवन निमेषमा चलेको हुन्छ भने मृत्यु असिमित आयु र अनन्त दायरामा बाँचेको हुन्छ । हाम्रो त के कुरा भयो र ? भगवान राम, कृष्ण, अल्लाह, येशु लगायत देवता समेत मृतुन्जयी बनेनन् ।
मृत्यु अनपेक्षित, चामत्कारिक एवम् सर्वाधिक पीडादायी हुन्छ । दुर्घटनामा परेर, हृदयाघात भएर, मस्तिष्कघात भएर वा अन्य प्राणघातक रोगबाट मृत्यु हुनपनि सक्थ्यो । त्यो भएको भए तपाईंलाई आफूले मृत्युवरण गर्दै गरेको वा गरेको थाहासमेत हुने थिएन ।
अहिले कमसेकम आफ्नो आयु थाहा छ, उपचार गर्न नपाएको गुनासो छैन, ब्यवहार मिलाउन नपाएको पारिवारिक पीडा छैन… । ठूलो कुरा त चमत्कारको आशा छ । यो संसारमा लाखौं यस्ता रोगहरु छन् जसलाई चिकित्सा बिज्ञानले अहिलेसम्म पत्ता लगाएको छैन, लाखौं उपचारका स्रोत छन् जसलाई चिकित्सा विज्ञानले अहिलेसम्म पत्ता लगाउन सकेको छैन ।
आशा अझै बाँकी छ ! सम्भावनाको दियो निभेको छैन ।
श्रद्धेय डाक्टरसाहेब । आफूलाई म मर्दैछु भन्ने कहियै नसोंच्नुहोला । आफूले सम्पूर्ण जीवन छोंटो समयमै भोगेकोमा गर्व गर्नुहोला । तपाईं यस्तो उचाइमा पुगेको व्यक्ति हो जसको लागि ओर्लनुको विकल्प थिएन । तर तपाईंलाई विकल्पको स्वर्ण अवसर प्राप्त भयो । अनिच्छापूर्वक बिश्रामको बाध्यतामा पर्नु जस्तो ठूलो उपलब्धि केहि हुँदैन ।
यहाँ स्वयम् गहन अध्येता पनि हो तसर्थ मैले स्टेफेन हकिंगदेखि जगदीश घिमिरेको उदाहरण दिनु आवश्यक छैन । दुईवर्षे आयुको ग्रेस थपेर घर फर्किएका जगदीश घिमिरेले अन्तर्मनको यात्रा नलेखेको भए एक वर्ष पनि उनको लागि टाढाको कुरा हुन्थ्यो, आत्मबल र गन्तब्यको क्रेजले उनी ८ वर्ष सक्रिय जीवन बाँचे । त्यति मात्र हैन, जमराको रस तथा खुर्पानीको बिउ खाएर क्यान्सर जितेका धेरै व्यक्तिहरु हाम्रो समाजमा छन् । स्वमुत्रपानले समेत क्यान्सरलाई ढालेका मुक्केबाज पूर्वमन्त्री गणेश शाह लगायत व्यक्तिहरु हाम्रो समाजमा अझै सक्रिय छन् ।
तसर्थ एक रति पनि हार नखानुहोला । आफूले गरेको संघर्ष, देखेको संसार, भोगेका पल एवम् त्यो अदभुत क्षमताको रहस्यलाई जस्ताको तस्तै लेखेर हाम्रो अनि भविष्यको पुस्तामा तपाईं बाँचिरहनुहुनेछ । गन्तब्यको सीमा भएको लेखाइभन्दा ठूलो थेरापी अरु केहि हुँदैन ।
कुनै पनि कुरा विकल्पविहिन हुँदैन भने विकल्पको प्रयोग किन नगर्ने ? के थाहा ? पित्तथैलीको क्यान्सरलाई भालुको पित्तले पो निर्मुल गर्छ कि ?
तपाईं अस्पतालमा बसेर ‘कठै’को पात्र बन्नुहुँदैन । आफ्ना र अरुका आँशुको द्रष्टा तथा भोक्ता बन्नु हुँदैन । यो कार्यले आत्मबलको घोडालाई लगाम लगाउँछ । तपाईं आफ्नो जन्मस्थान जानुहोस्, एकपटक रारा ताल पुग्नुहोस्, सगरमाथाको बेसक्याम्प पुग्नुहोस् अनि यो स्वर्गको कुनै टुक्रामा बसेर आत्मकथा लेख्नुहोस् ।
आधुनिक बिज्ञानले दिएको एक्सपायर डेटलाई खारेज गरेर यस्ता साधकको भर पर्नुहोस् जसले संजीवनीबुटी, हिमाली जल, प्राणी उत्पादन आदिको प्रयोग गरेर कहिल्यै नमर्ने महर्षी बनाउन सकुन् । त्यो सम्भब छ । कुनै पनि कुरा विकल्पविहिन हुँदैन भने विकल्पको प्रयोग किन नगर्ने ? के थाहा ? पित्तथैलीको क्यान्सरलाई भालुको पित्तले पो निर्मुल गर्छ कि ?
प्रकृतिलाई बचाइरहेको हिमाली जडिबुटीले तपाईंलाई नबचाउनुको कुनै कारण छैन । तन्त्र, मन्त्र अनि देवालय दर्शनमा विश्वास गर्नुहोस् । योग र ध्यानले आफ्नो समाधि तय गर्ने ऋषि जन्मेको यो पवित्र भूमिमा उपचारको कुनै कमि छैन, कमि छ त हाम्रो विश्वासको । तसर्थ प्रयत्नले छोड्नुअघि हामीले प्रयत्नलाई छोड्नु हुँदैन ।
अहिले तपाईं साँच्चै सर्वहारा हुनुभएकोछ । जित्नलाई संसार छ, हार्नलाई केहि छैन । तपाईंको साथमा हामी करोडौं जनता छौं । हामीहरु तपाईंको दीर्घजीवनको लागि मुटुभित्र दीप बालेर प्रार्थना गरिरहेका छौं । डा. देवकोटा ! उठ्नुहोस्, हिँड्नुहोस् अनि बिज्ञानभन्दा पर रहेको ज्ञानमा आफूलाई समर्पित गर्नुहोस् ।
तपाईंलाई आफ्नो आयुको २० बर्ष दिन तयार प्रशंशक
रवीन्द्र समीर
लेखक र जनस्वास्थ्य बिज्ञ
(यो बिचार रवीन्द्र समीरको फेसबुकबाट लिइएको हो । सं.)