'गौथली’: पितृसत्तात्मक संरचनाभित्र नारी संघर्षको कथा

डा. भोला रिजालको कथा र डा. कपिल रिजालको निर्देशनमा बनेको नेपाली चलचित्र ‘गौथली’ नेपाली समाजको पारिवारिक संरचना, लैङ्गिक विभेद र रूढीवादी सामाजिक चेतनाभित्र महिलाले भोग्नुपरेका संघर्षको कथा हो। चलचित्रले कुनै असाधारण वा काल्पनिक संसार सिर्जना गर्दैन; बरु नेपाली समाजकै वरिपरि देखिने, भोगिने र कतिपय अवस्थामा मौन रूपमा स्वीकार गरिने यथार्थलाई पर्दामा उतार्ने प्रयास गरेको छ। यही यथार्थसँगको यसको निकटता नै चलचित्रको प्रमुख शक्ति हो।

चलचित्रका मुख्य भूमिकामा रहेका अरुण क्षेत्री र सिम्रन खड्काको अभिनय स्वाभाविक र जीवन्त देखिन्छ। विशेषतः पात्रहरूको मनोविज्ञान र सामाजिक परिवेशलाई आत्मसात् गर्दै प्रस्तुत गरिएको अभिनयले कथालाई विश्वसनीय बनाउन महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ। चलचित्रमा पात्रहरू केवल कथा अघि बढाउने माध्यमका रूपमा उपस्थित छैनन्; उनीहरू नेपाली समाजका निश्चित सामाजिक चरित्र र प्रवृत्तिका प्रतिनिधि बनेर आएका छन्।

‘गौथली’को मूल कथ्य एउटी महिलाले शिक्षा र आफ्नो भविष्यका लागि गर्नुपरेको संघर्षसँग जोडिएको छ। तर यो संघर्ष व्यक्तिगत महत्वाकांक्षाको कथा मात्र होइन। विवाहपछि ‘कर्मघर’का रूपमा चिनिने ‘बुढाको घर’ मा एउटी बुहारीले भोग्नुपर्ने असहयोग, अविश्वास, अपमान र रूढीवादी व्यवहारले नेपाली पारिवारिक संरचनाको एउटा असहज पक्षलाई उजागर गर्छ। अझ विडम्बनापूर्ण पक्ष त के छ भने, जसलाई एउटी महिलाले आफ्नो जीवनको सबैभन्दा नजिकको र भरोसायोग्य व्यक्ति ठान्छिन्, त्यही श्रीमानबाट प्रतिकूल व्यवहार प्राप्त हुँदा उनको जीवन झनै पीडादायी बन्न पुग्छ।

यही बिन्दुमा चलचित्रले एउटा गम्भीर प्रश्न उठाउँछः महिलाको जीवनमा सबैभन्दा ठूलो अवरोध बाहिरी समाज हो कि आफ्नै परिवारभित्र स्थापित पितृसत्तात्मक सोच? चलचित्रको कथा हेर्दा उत्तर सहज छैन। बाहिरबाट हेर्दा समाज आधुनिक बन्दै गएको छ, तर परिवारभित्रका सम्बन्ध, शक्ति संरचना र निर्णय प्रक्रियामा अझै पनि पुराना मान्यताहरूको प्रभाव गहिरो छ। महिलालाई शिक्षा, रोजगारी र नेतृत्वको अवसर दिने कुरा स्वीकार गरिए पनि उनीहरूको आत्मनिर्णयको अधिकारलाई सहज रूपमा स्वीकार गर्न नसक्ने सामाजिक मनोविज्ञान अझै विद्यमान छ।

नेपाल केही दशकअघिको तुलनामा सामाजिक, आर्थिक र राजनीतिक रूपमा निकै अगाडि बढेको छ। महिलाहरू राज्यका महत्वपूर्ण राजनीतिक तथा प्रशासनिक नेतृत्वमा पुगिसकेका छन्। समावेशीकरणका नीति र महिलामैत्री कानुनी तथा संस्थागत व्यवस्थाले महिलाको सार्वजनिक सहभागितालाई उल्लेख्य रूपमा विस्तार गरेको छ। तर, कानुन र नीतिमा आएको परिवर्तनले मात्र समाजको चेतना परिवर्तन हुँदैन। छाउपडीजस्ता कुप्रथा अझै कतिपय ठाउँमा कायम रहनु र दाइजो प्रथा समयअनुकूल नयाँ स्वरूपमा निरन्तर देखिनुले सामाजिक रूपान्तरण अझै अधुरो रहेको प्रमाण दिन्छ। ‘गौथली’ले यही विरोधाभासलाई कथाको तहमा अभिव्यक्त गर्ने प्रयास गरेको छ।

चलचित्रको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष भनेको महिलालाई अवसर दिनु भनेको केवल एउटा व्यक्तिलाई अवसर दिनु होइन भन्ने विचार हो। महिलाले प्रतिकूल परिस्थितिका बाबजुद पनि अवसर र अनुकूल वातावरण पाए भने उनीहरूले आफ्नो जीवन मात्र होइन, परिवार र भावी पुस्ताको भविष्यसमेत बदल्न सक्छन्। महिलाका केही प्राकृतिक तथा शारीरिक बाध्यताहरूलाई पुरुषले उस्तै रूपमा अनुभव गर्न नसक्लान्, तर शिक्षा, क्षमता, सिर्जनशीलता र आत्मनिर्णयका क्षेत्रमा महिलालाई समान अवसरबाट वञ्चित गरिनुपर्ने कुनै कारण छैन। परिवार र समाजले अनुकूल वातावरण सिर्जना गर्ने हो भने एउटी महिलाको उपलब्धि व्यक्तिगत सफलतामा सीमित रहँदैन; त्यसको प्रभाव पुस्तौँसम्म फैलिन सक्छ।

यद्यपि, चलचित्रले उठाएको सामाजिक विषयवस्तु आफैँमा जति गम्भीर र बहुआयामिक छ, त्यसको प्रस्तुति र समाधानको तहमा अझ गहिरो प्रवेश गर्न सकिने सम्भावना पनि देखिन्छ। महिला उत्पीडनको समस्या केवल एउटा परिवार वा सासू–बुहारीको सम्बन्धमा सीमित छैन; यसको जरा आर्थिक निर्भरता, शिक्षा, सम्पत्तिमाथिको अधिकार, सामाजिक संस्कार, पितृसत्ता र संस्थागत असमानतासम्म फैलिएको छ। चलचित्रले यी विषयलाई थप तहमा उधिन्न सकेको भए यसको सामाजिक विमर्श अझ व्यापक र प्रभावशाली बन्न सक्थ्यो। तथापि, एउटा पारिवारिक चलचित्रको सीमाभित्र रहेर सामाजिक प्रश्न उठाउने यसको प्रयासलाई सकारात्मक रूपमा लिन सकिन्छ।

‘गौथली’को सबैभन्दा उल्लेखनीय पक्ष यसको सन्देशप्रधानता र सामाजिक सरोकार हो। चलचित्रले महिलामाथि हुने विभेदलाई केवल सहानुभूतिको विषय बनाएर छोड्दैन; यसले अवसर, शिक्षा र पारिवारिक सहयोगको महत्वलाई पनि उजागर गर्छ। एउटा महिलाको जीवनमा परिवारले गर्ने व्यवहारले उनको वर्तमान मात्र होइन, उनको सम्भावित भविष्यसमेत निर्धारण गर्न सक्छ भन्ने यथार्थलाई चलचित्रले प्रस्तुत गरेको छ।

समग्रमा, ‘गौथली’ नेपाली समाजको संक्रमणकालीन अवस्थाको एउटा प्रतिनिधि कथा हो, जहाँ एकातिर महिला राजनीतिक र प्रशासनिक नेतृत्वमा पुगिरहेका छन् भने अर्कोतिर उनीहरू अझै पनि घरभित्रै असमानता, रूढीवाद र सामाजिक नियन्त्रणसँग संघर्ष गरिरहेका छन्। यही विरोधाभास चलचित्रको मूल सामाजिक प्रश्न बनेर उभिएको छ।

चलचित्रको मूल्यांकन केवल यसको मनोरञ्जनात्मक पक्षबाट गर्ने हो भने यसको सामाजिक गहिराइ ओझेलमा पर्न सक्छ। तर, यसलाई नेपाली समाजमा महिलाको अवस्था, पारिवारिक सम्बन्ध र सामाजिक चेतनाको विकाससँग जोडेर हेर्ने हो भने ‘गौथली’ एउटा महत्वपूर्ण सामाजिक दस्तावेज बन्ने प्रयास गरेको चलचित्रका रूपमा देखिन्छ। अन्ततः चलचित्रले दर्शकलाई एउटा सरल तर गहिरो प्रश्नतर्फ डोर्‍याउँछ; यदि एउटी महिलालाई परिवार र समाजले बन्धन होइन, अवसर दियो भने उनी कहाँसम्म पुग्न सक्छिन्?

सायद ‘गौथली’को सबैभन्दा ठूलो सन्देश यही हो, एउटी महिलाको जीवन बदल्नु भनेको केवल एउटा जीवन बदल्नु होइन; त्यसले एउटा परिवार, एउटा पुस्ता र सम्भवतः एउटा समाजको भविष्य बदल्न सक्छ।