PAGE TOP

दिगो शान्तिका लागि द्वन्द्व संवेदनशील विकास

नेपाल एकदशक लामो सशस्त्र द्वन्द्वबाट मुक्त भएको करिब एक दशक नै पुग्न लागेको छ । नेपालमा भएको दशक लामो द्वन्द्वको सिर्जना हुनुमा धेरै कारणहरु...

नेपाल एकदशक लामो सशस्त्र द्वन्द्वबाट मुक्त भएको करिब एक दशक नै पुग्न लागेको छ । नेपालमा भएको दशक लामो द्वन्द्वको सिर्जना हुनुमा धेरै कारणहरु रहेको दाबी गर्ने गरिन्छ । तथापि विश्वका प्रायः देशहरुमा भएका यस किसिमका द्वन्द्वहरु विकासकै कारणले भएका छन् । नेपालको सन्दर्भलाई समेत हेर्दा विकासको दृष्टिले पछाडि परेका क्षेत्रहरुमा द्वन्द्वको प्रभाव बढी परेको अवस्था रहेको थियो । त्यसैले मुलुकमा दिगो शान्ति कायम गर्न र भविष्यमा यस किसिमको द्वन्द्व निम्तिन नदिन मुलुकको समग्र विकासमा विशेष ध्यान दिन त जरुरी छँदै छ, सँगसँगै नेपालको विकास प्रक्रियामा द्वन्द्व संवेदनशील विकास अवधारणाको व्यावहारिक कार्यान्वयन पनि आवश्यक छ । 


द्वन्द्व समग्ररूपमा कुनै पनि देशको विकासका लागि असहज र प्रतिकूल अवस्था हो । यस्तो अवस्थामा विकास क्रियाकलापहरूको संचालन, व्यवस्थापन र विकासका प्रतिफलहरूको उपभोग सहज रूपमा गर्न सकिन्न । यस किसिमको अवस्थालाई सम्बोधन गर्नसक्ने विकास योजना जसले द्वन्द्वको समाधान र व्यवस्थापनलाई प्रत्यक्ष सघाउ पु¥याई शान्ति स्थापनाका लागि योगदान गर्न सक्दछ, त्यस्तो विकास नै द्वन्द्व संवेदनशील विकास हो । यसका साथै विकासका कारणले वा विकासका नाममा पनि समाज र देशमा द्वन्द्व भड्किनसक्ने अवस्था रहन्छ । अतः पुरातनवादी विकास वा ‘कन्फिल्क्ट ब्लाइन्ड डेभलपमेन्ट’को सट्टा द्वन्द्व उत्पन्न हुनसक्ने अवस्थाको समेत आँकलन र पूर्वानुमान गरी विकासलाई ‘कन्फिल्क्ट सेन्सिटिभ’ बनाइनुपर्छ भन्ने मान्यता द्वन्द्व  संवेदनशील विकास अवधारणाले राख्दछ ।


वर्तमान विश्वमा द्वन्द्वलार्ई समाजबाट पूर्णरुपले अलग गर्न सकिन्न । समाजमा समय–समयमा कुनै न कुनै कारण र स्वरुपमा द्वन्द्व  देखापरिरहेका हुन्छन् । जीवन्त र गतिशील समाजमा द्वन्द्वको सिर्जना हुनुलाई अवश्यम्भावी घटनाका रुपमा लिइन्छ । अतः विकासको निरन्तर एवं गतिशील प्रक्रियामा विकासलाई द्वन्द्व सापेक्ष तुल्याइनुपर्ने आवश्यकता रहन्छ । कतिपय अवस्थामा द्वन्द्वले विकासको ढोका खुल्ने र सामाजिक विकासमा गतिवद्र्धकका रुपमा समेत कार्य गर्ने भएकोले द्वन्द्व संवेदनशील विकासको माध्यमद्वारा द्वन्द्व प्रभावित जनताको बृहत्तर हितमा विकास गतिविधिहरू अगाडि बढाउनसके यसले देशको चौतर्फी विकासमा त योगदान गर्छ नै सँगसँगै द्वन्द्व व्यवस्थापन एवं शान्ति स्थापनार्थ सकारात्मक भूमिका समेत खेल्दछ ।
समाजमा द्वन्द्व उत्पन्न गराउने कारणहरु धेरै रहेका हुन्छन् । 

देशमा द्वन्द्व चर्कनुको मूलकारण धनी र गरिबबीचको दूरी र आर्थिक–सामाजिक असमानता भएको तथ्य धेरै अध्येता र विश्लेषकहरूले औँल्याएका छन् । नेपालजस्तो विकासोन्मुख र सामाजिक विकासका दृष्ट्रिले पछाडि रहेको एवं सामाजिक विविधता भएको देशमा यस्ता कारणहरुमा पनि विविधता पाइन्छ । शैक्षिक, आर्थिक, सामाजिकलगायतका शासकीय अवसरहरु एवं स्रोतसाधन र सेवासुविधाको वितरण समन्यायिक र समानुपातिक रुपमा नभई समाजमा सिर्जना भएको वर्गीय विभेद, असन्तुलित क्षेत्रीय विकास, गरिबी, पछ्यौटेपन जस्ता कारणहरु समाजमा द्वन्द्वको सिर्जना गर्ने कारकका रुपमा रहेका छन् । यसैगरी विकास प्रक्रियामा हुने अति राजनीतिकरणबाट राजनीतिक आस्थाका कारण समाज विभाजित भएर पनि समाजमा द्वन्द्व सिर्जना हुने गरेको छ । पछिल्लो समयमा विकास प्रक्रियालगायत सामाजिक क्रियाकलापहरुमा समावेशीकरण र समानुपातिक प्रतिनिधित्वको मान्यता लागू नगरिएको वा गर्न नसकिएको जस्ता कारणहरु पनि द्वन्द्व सिर्जनामा जिम्मेवार देखिएका छन् ।

समाजमा हुनसक्ने द्वन्द्वका कारक तत्वहरूलाई यथासमयमा पहिचान गरी विकासलाई दिगो शान्ति कायम गर्ने दिशामा परिलक्षित गर्न जरुरी छ । द्वन्द्व र हिंसाले एकातर्फ गरिबी बढाउँछ भने अर्कोतर्फ गरिबी प्रायः संरचनात्मक द्वन्द्वको परिणाम पनि हो । विकासको मूल लक्ष्य गरिबी न्यूनीकरण भएकोले आमरूपमा गरिबी न्यूनीकरणतर्फ परिलक्षित विकासले हिंसात्मक द्वन्द्वलाई रोक्न मद्दत गर्दछ । अतः द्वन्द्व र यसका कारणहरूलाई विश्लेषण गरेर विकास योजनाहरू द्वन्द्व संवेदनशील योजनाका रूपमा अघि सारिनुपर्छ ।


द्वन्द्व संवेदनशील विकास योजना निर्माण, कार्यान्वयन, अनुगमन र मूल्यांकन गर्दा विकासबाट द्वन्द्व भड्किनसक्ने अवस्था र यसको प्रभावलाई सम्बोधन गर्नसक्ने पद्धतिहरूको पहिचान गरिनुपर्छ । विकासको ढाँचा र प्रक्रिया सहज, खुल्ला, लचकदार एवं पारदर्शी बनाई पिछडिएका क्षेत्र र विपन्न वर्गमा केन्द्रित गर्नसके यसले द्वन्द्व उत्पन्न हुनसक्ने अवस्थाको उचित सम्बोधन गर्नसक्छ । द्वन्द्व र द्वन्द्वपछिको केही समयसम्म खासगरी राजनीतिक संस्थाहरूको क्षय हुने, राज्यको आधारभूत सेवा दिने क्षमतामा ह्रास आउने, देशको पुँजी पलायन हुने, उत्पादनका आधारहरूको नाश हुने र सामाजिक सञ्जालहरू छिन्नभिन्न रहने अवस्था सिर्जना हुन्छ । यस्तो अवस्थामा विकास व्यवस्थापनमा विभिन्न अवरोधहरू उत्पन्न हुने गर्दछन् । द्वन्द्व संवेदनशील विकास योजना व्यवस्थापनको हरेक चरणमा यस्तो परिस्थितिको समाधान गर्ने उपयुक्त रणनीतिहरू अवलम्बन गरिनुपर्छ । द्वन्द्वको समयमा द्वन्द्व प्रभावित क्षेत्रमा राज्यका प्रतिनिधिहरूको उपस्थितिमा विकास कार्यक्रमहरू संचालनार्थ असहज परिस्थिति रहेको हुन्छ । यस्तो अवस्थामा स्थानीयस्तरका गैरसरकारी र सामुदायिक संगठनहरूको सहायतामा विकास गतिविधिहरू सञ्चालन गरिनुपर्दछ । 


संसारका द्वन्द्वरत देशमा भएको एक अध्ययनअनुसार त्यस्ता देशहरूमा विकास क्रियाकलापहरू संचालन गर्दा साधन र स्रोत सिधै जनतामा पुग्ने, विकास, पुनःनिर्माण र मानवीय सहायताका कार्यक्रमहरू साथसाथै कार्यान्वयनमा लाने र विकाससम्बद्ध कार्यहरू समुदायमार्फत नै संचालन गर्दा द्वन्द्वको समयमा पनि विकास गतिविधिहरू अघि बढाउन सकिने देखिएको छ । यसका साथै द अर्गनाइजेसन फर इकोनोमिक कोअपरेसन एण्ड डेभलपमेन्ट (ओईसिडी) ले द्वन्द्व  संवेदनशील विकासका विभिन्न रणनीतिहरु पहिचान गरेको छ । विकास प्रक्रियामा स्थानीय स्रोतसाधनको अधिकतम परिचालन गर्ने, विकास क्रियाकलापबाट प्रभावित हुने स्थानीय समुदायमा भएका जनशक्तिका लागि रोजगारीका अवसरहरु सिर्जना गर्ने र विकासका सबै चरणहरुमा सरोकारवालाहरुको प्रत्यक्ष सहभागिता गराउने जस्ता रणनीतिहरु अख्तियार गर्नुपर्ने ओईसीडीले औंल्याएको छ । यसैगरी, विकास क्रियाकलापको निर्माण र संचालनका लागि गठन गरिने उपभोक्ता समितिलगायतको गठन र नेतृत्व छनौटमा प्रजातान्त्रिक प्रक्रियाको अवलम्बन गर्ने र विकासका लाभहरुको वितरण समाजका सबै क्षेत्र र वर्गलाई समान ढंगले गर्नसकिएमा विकासका कारण द्वन्द्व निम्तिनसक्ने अवस्था कम हुने ओईसीडीको ठहर छ । 


नेपालको सन्दर्भमा द्वन्द्व संवेदनशील विकासको चर्चा गर्दा दिगो शान्ति हासिल गर्न समावेशी तथा समन्यायिक विकासलाई जोड दिने नेपालको वर्तमान विकास योजनाको रणनीतिका रूपमा रहेको छ । योजनागत रुपमा समावेशी तथा समन्यायिक विकासलाई जोड दिएर देशमा दिगो शान्ति स्थापनाको वातावरण सिर्जना गर्न सरकारले जोड दिएको छ । यसका साथै समृद्ध र आधुनिक नेपाल निर्माणका लागि राहत, पुनर्निर्माण, पुनस्र्थापना, पुनः एकीकरण र समावेशीकरणको प्रक्रियाद्वारा शान्ति, मेलमिलाप, आपसी सद्भाव र सहिष्णुता अभिवृद्धि गर्ने राज्यको दीर्घकालीन सोच रहेको छ । 


नेपाल लामो समयसम्म द्वन्द्व भोगेको मुलुक भएकोले आगामी दिनहरुमा यस्तो स्थिति आउन नदिन र मुलुकमा दिगो शान्ति कायम गर्न द्वन्द्व संवेदनशील विकासमा विशेष ध्यान दिन जरुरी देखिन्छ । यसका लागि पूर्वशर्त भनेकै देशको आर्थिक समृद्धि हो । हरेक नागरिकले खाना, नाना, छानालगायतका आधारभूत आवश्यकता र न्यूनतम सेवासुविधाको परिपूर्ति गर्न तथा सहजरुपमा जीवनयापन गर्न नपाएसम्म देशमा दिगो शान्ति कायम हुनसक्दैन । विकास जनअनुकूल र जनसापेक्ष हुन पनि उत्तिकै जरुरी छ । अहिलेको समयमा लादिएको विकास प्रक्रियालाई जनताले स्वीकार गर्नसक्ने अवस्था रहँदैन । विकास गतिविधिहरु समावेशी र समन्यायिक हुन पनि आवश्यक छ । नेपालजस्तो बहुजातीय, बहुभाषिक र बहुधार्मिक मानिसहरु भएकोे मुलुकमा समावेशी र समानुपातिक विकासको महत्व एवं गाम्भीर्य बढी नै रहन्छ । दिगो शान्तिका लागि समानता, भेदभावरहित व्यवहार तथा राज्यका सबै तह र क्षेत्रमा सबैलाई समान अवसर उपलब्ध गर्नपाउने अवस्थाको सिर्जना गर्न र सामाजिक न्यायको प्रत्याभूति गर्न पनि सोही किसिमको विकास रणनीति अपनाउन उत्तिकै आवश्यक छ ।


नेपालको सन्दर्भमा दिगो शान्ति कायम गर्न र आधा बाटोमै रहेको शान्ति प्रक्रियालाई सहजतापूर्वक गन्तव्यमा पु-याउनका लागि पनि सकेसम्म छिटो संविधानसभाबाट नयाँ संविधान जारी हुन आवश्यक छ । यसका साथै विकासलाई द्वन्द्व संवेदनशील तुल्याउँदै यसका लाभहरुको समुचित वितरण गर्ने विषयलाई राज्य पुनर्संरचनाका क्रममा उच्च प्राथमिकता दिनुपर्ने अवस्था छ । मुलुक संघीय संरचनामा जाने निश्चित भइसकेको र संविधानसभाबाट संघीय शासन प्रणालीसहितको नयाँ संविधान निर्माणको क्रममा रहेकोले अहिलेदेखि नै यो विषयले उच्च प्राथमिकता पाउनसके भविष्यमा देशमा दिगो शान्ति कायम हुने कुरामा आशा गर्नसकिन्छ ।
-रुपनारायण खतिवडा

COMMENTS

BLOGGER
contact for perofessional web development
Name

Administration,4,CSIT,2,Culture,3,Current Affair,20,Fiction,3,Formula,3,Freelance,10,Gorkhaptra,2,IQ,1,Local Level,19,Loksewa,10,Memory,2,More,2,Motivation,13,Newspaper Cuttings,3,Objective,71,Officer,1,Policy,5,Science,4,Social,3,Subjective,79,Tips,19,Travel,3,Video Class,9,
ltr
item
Chakra's Blog: दिगो शान्तिका लागि द्वन्द्व संवेदनशील विकास
दिगो शान्तिका लागि द्वन्द्व संवेदनशील विकास
https://2.bp.blogspot.com/--lMsV7KKZQQ/Ws2YwPoDzWI/AAAAAAAAGdY/_GSZ9FuvmZMcXF0wehCYY31_kiCcyvHLQCPcBGAYYCw/s1600/images.png
https://2.bp.blogspot.com/--lMsV7KKZQQ/Ws2YwPoDzWI/AAAAAAAAGdY/_GSZ9FuvmZMcXF0wehCYY31_kiCcyvHLQCPcBGAYYCw/s72-c/images.png
Chakra's Blog
https://www.chakrapanibhandari.com.np/2019/01/blog-post_13.html
https://www.chakrapanibhandari.com.np/
https://www.chakrapanibhandari.com.np/
https://www.chakrapanibhandari.com.np/2019/01/blog-post_13.html
true
7911877034631758713
UTF-8
Loaded All Posts Not found any posts VIEW ALL Readmore Reply Cancel reply Delete By Home PAGES POSTS View All RECOMMENDED FOR YOU LABEL ARCHIVE SEARCH ALL POSTS Not found any post match with your request Back Home Sunday Monday Tuesday Wednesday Thursday Friday Saturday Sun Mon Tue Wed Thu Fri Sat January February March April May June July August September October November December Jan Feb Mar Apr May Jun Jul Aug Sep Oct Nov Dec just now 1 minute ago $$1$$ minutes ago 1 hour ago $$1$$ hours ago Yesterday $$1$$ days ago $$1$$ weeks ago more than 5 weeks ago Followers Follow THIS PREMIUM CONTENT IS LOCKED STEP 1: Share to a social network STEP 2: Click the link on your social network Copy All Code Select All Code All codes were copied to your clipboard Can not copy the codes / texts, please press [CTRL]+[C] (or CMD+C with Mac) to copy