वैकल्पिक विकास वित्त (Alternative Development Finance) को अवधारणा

​परम्परागत वित्तीय स्रोतहरू जस्तै: सरकारी राजस्व, वैदेशिक अनुदान, र परम्परागत वैदेशिक ऋणले मात्र दिगो विकासका ठूला लक्ष्यहरू भेट्टाउन नसकिने भएपछि अघि सारिएका नवीन, गैर-परम्परागत, र सिर्जनशील वित्तीय स्रोत तथा विधिहरू नै वैकल्पिक विकास वित्त (Alternative Development Finance) हुन्।

​यसले सार्वजनिक र निजी क्षेत्रको साझेदारी, बजारमा आधारित वित्तीय उपकरणहरू, र परोपकारी कोषहरूलाई विकास निर्माणमा आकर्षित गर्ने काम गर्दछ।

​सम्भावित प्रश्न

​"वैकल्पिक विकास वित्त भनेको के हो? नेपालमा दिगो विकास लक्ष्य (SDGs), सोह्रौ आवधिक योजना र दीर्घकालीन सोच (समृद्ध नेपाल, सुखी नेपाली) हासिल गर्न वैकल्पिक विकास वित्तलाई के कसरी परिचालन गर्न सकिन्छ? व्यावहारिक सुझावहरू सहित प्रस्तुत गर्नुहोस्।" (२+४+४ = १०)

​उत्तरको रूपरेखा (Model Answer)

​१. परिचय (Introduction)

​परम्परागत सरकारी वित्त (Tax र Non-tax Revenue) र वैदेशिक सहायताको सीमालाई परिपूर्ति गर्न परिचालन गरिने गैर-परम्परागत, नवप्रवर्तनकारी, र बजारमा आधारित वित्तीय स्रोतहरूको समष्टिगत रूप नै वैकल्पिक विकास वित्त हो। यसको मुख्य उद्देश्य विकासको वित्तपोषण (Financing) मा विद्यमान लगानीको खाडल (Financing Gap) लाई कम गर्नु हो।

​यसका प्रमुख उपकरण र स्रोतहरू:

  • ​हरित ऋणपत्र (Green Bonds) र जलवायु वित्त (Climate Finance): वातावरण मैत्री परियोजनाका लागि जारी गरिने ऋणपत्र।
  • ​मिश्रित वित्त (Blended Finance): सार्वजनिक वा दातृ निकायको सहुलियतपूर्ण पूँजी र निजी क्षेत्रको व्यावसायिक पूँजीलाई मिसाएर गरिने लगानी।
  • ​सार्वजनिक-निजी साझेदारी (PPP - Public Private Partnership): जोखिम र प्रतिफलको बाँडफाँड गरी पूर्वाधारमा गरिने संयुक्त लगानी।
  • ​क्राउड फन्डिङ (Crowdfunding) र परोपकारी वित्त (Philanthropic Finance): सामाजिक कार्यका लागि डिजिटल माध्यमबाट वा परोपकारी संस्थाबाट संकलन गरिने रकम।
  • ​वैदेशिक रोजगारी ऋणपत्र (Foreign Employment Bonds) र विप्रेषणको धितोकरण (Securitization of Remittance): रेमिट्यान्सलाई उत्पादनशील क्षेत्रमा परिचालन गर्ने विधि।

​२. दिगो विकास लक्ष्य (SDGs) र राष्ट्रिय दीर्घकालीन सोच कार्यान्वयनमा यसको अपरिहार्यता

​नेपालले सन् २०३० सम्ममा दिगो विकास लक्ष्य हासिल गर्ने र दीर्घकालीन सोच (विक्रम संवत २१०० सम्ममा उच्च आयस्तर भएको विकसित मुलुक बन्ने) राखेको छ। यसका लागि वैकल्पिक वित्तको परिचालन निम्न कारणले आवश्यक छ:

  • ​विशाल वित्तीय खाडल (Financing Gap) पूर्ति गर्न: राष्ट्रिय योजना आयोगको अध्ययन अनुसार नेपाललाई SDGs हासिल गर्न प्रतिवर्ष औसत रु. ५८५ अर्ब वित्तीय खाडल रहेको छ, जुन परम्परागत स्रोतबाट मात्र सम्भव छैन।
  • ​पूर्वाधार विकास (Infrastructure Expansion): ठूला जलविद्युत आयोजना, अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल, र द्रुतमार्गका लागि ठूलो पूँजी आवश्यक पर्ने हुँदा।
  • जलवायु उत्थानशीलता (Climate Resilience): नेपाल जलवायु परिवर्तनको उच्च जोखिममा रहेकाले वातावरण अनुकूलन र न्यूनीकरणका लागि 'हरित वित्त' को परिचालन गर्न।
  • ​निजी क्षेत्रको पूँजी र दक्षता आकर्षित गर्न: सरकारी क्षेत्रको कार्यकुशलता बढाउन र निजी क्षेत्रको उद्यमशीलतालाई राष्ट्रिय विकासमा जोड्न।

​३. नेपालमा वैकल्पिक विकास वित्त परिचालन गर्ने रणनीति तथा उपायहरू

​दिगो विकास लक्ष्य र आवधिक योजनाका परिमाणात्मक लक्ष्यहरू प्राप्त गर्न वैकल्पिक वित्तलाई निम्न बमोजिम परिचालन गर्न सकिन्छ:

​(क) नीतिगत तथा कानूनी सुधार (Policy & Legal Reforms)

  • ​PPP ढाँचाको सुदृढीकरण: सार्वजनिक-निजी साझेदारी तथा लगानी ऐनलाई थप व्यावहारिक बनाई परियोजनाको जोखिम बाँडफाँड (Risk Sharing) पारदर्शी बनाउने।
  • ​हरित वित्त नीति (Green Finance Policy): नेपाल राष्ट्र बैंक र धितोपत्र बोर्ड मार्फत 'बण्ड बजार' (Bond Market) को विकास गरी वित्तीय संस्थाहरूलाई हरित ऋणपत्र (Green Bonds) जारी गर्न प्रोत्साहन गर्ने।

​(ख) नवप्रवर्तनकारी वित्तीय उपकरणहरूको प्रयोग (Innovative Financial Instruments)

  • ​मिश्रित वित्त (Blended Finance) को प्रवर्द्धन: राष्ट्रिय वा अन्तर्राष्ट्रिय सहुलियतपूर्ण कोष (जस्तै- GCF) लाई बीउ पूँजी (Seed Money) को रूपमा प्रयोग गरी निजी क्षेत्रको ठूलो लगानी भित्र्याउने।
  • ​रेमिट्यान्सको उत्पादनशील उपयोग: वैदेशिक रोजगारीमा रहेका नेपालीहरूका लागि आकर्षक प्रतिफल दिने गरी 'विकास ऋणपत्र' जारी गर्ने र सो रकम राष्ट्रिय गौरवका आयोजनामा लगाउने।

​(ग) अन्तर्राष्ट्रिय स्रोतहरूको अधिकतम उपयोग (International Climate & Development Funds)

  • ​जलवायु वित्तमा पहुँच: हरित जलवायु कोष (Green Climate Fund - GCF) र विश्व वातावरण कोष (GEF) बाट अनुदान तथा सहुलियतपूर्ण ऋण प्राप्त गर्न 'परियोजना बैंक' (Project Bank) को गुणस्तर सुदृढ गर्ने।
  • ​कार्बन व्यापार (Carbon Trading): नेपालका वन जंगलले सोसेको कार्बनको वैज्ञानिक मूल्यांकन गरी अन्तर्राष्ट्रिय बजारबाट थप वित्तीय स्रोत आर्जन गर्ने।

​(घ) संस्थागत क्षमता र सुशासन (Institutional Capacity & Governance)

  • ​लगानी बोर्ड (IBN) को सुदृढीकरण: ठूला र रणनीतिक आयोजनाका लागि प्रत्यक्ष वैदेशिक लगानी (FDI) र वैकल्पिक वित्त भित्र्याउन एकल विन्दु सेवा (One-Stop Service) लाई प्रभावकारी बनाउने।
  • ​परियोजनाको वर्गीकरण (Project Taxonomy): कुन आयोजना परम्परागत वित्तबाट गर्ने र कुन वैकल्पिक वित्त (जस्तै: PPP वा ब्लेंडेड) बाट गर्ने भनी स्पष्ट वर्गीकरण (Taxonomy) तयार गर्ने।

​४. निष्कर्ष (Conclusion)

​नेपालको सिमित आन्तरिक स्रोत र वैदेशिक सहायताको घट्दो प्रवृत्तिका बीच दिगो विकास लक्ष्य र "समृद्ध नेपाल, सुखी नेपाली" को राष्ट्रिय आकांक्षा पूरा गर्न वैकल्पिक विकास वित्तको परिचालन विकल्प रहित अवसर हो। यसका लागि बलियो राजनीतिक प्रतिबद्धता, नीतिगत स्थिरता, र लगानीमैत्री वातावरण निर्माण गर्दै निजी एवं अन्तर्राष्ट्रिय पूँजीलाई राष्ट्रिय प्राथमिकताका क्षेत्रमा आकर्षित गर्नु आजको आवश्यकता हो।

​परीक्षाका लागि उपयोगी प्राविधिक शब्दावलीहरू (Buzzwords for High Score)

  • ​वित्तीय खाडल (Financing Gap)
  • ​मिश्रित वित्त (Blended Finance)
  • ​हरित ऋणपत्र (Green Bonds)
  • ​जोखिम र प्रतिफलको बाँडफाँड (Risk and Return Sharing)
  • ​परियोजना बैंक (Project Bank)
  • ​जलवायु वित्त (Climate Finance)
  • ​सार्वजनिक-निजी साझेदारी (Public-Private Partnership - PPP)