नेपालको राष्ट्रिय सुरक्षाका सन्दर्भमा रहेका भूराजनीतिक चुनौतीहरू

नेपाल भौगोलिक रूपमा दुई उदाउँदा शक्तिराष्ट्र भारत र चीन बीच अवस्थित एक रणनीतिक राष्ट्र हो। बदलिँदो विश्व राजनीति, शक्ति प्रतिस्पर्धा, आर्थिक कूटनीति, सीमापार अपराध तथा साइबर चुनौतीका कारण नेपालको राष्ट्रिय सुरक्षामा भूराजनीतिक प्रभाव बढ्दो छ। यस्तो अवस्थामा नेपालको असंलग्न परराष्ट्र नीति राष्ट्रिय हित संरक्षणको महत्वपूर्ण आधारका रूपमा रहेको छ।

नेपालको राष्ट्रिय सुरक्षाका सन्दर्भमा रहेका भूराजनीतिक चुनौतीहरू

१. शक्तिराष्ट्रहरूको प्रतिस्पर्धाको प्रभाव

• भारत–चीन रणनीतिक प्रतिस्पर्धाको प्रत्यक्ष प्रभाव नेपालमा पर्ने अवस्था
• अन्तर्राष्ट्रिय शक्ति केन्द्रहरूले नेपाललाई प्रभाव क्षेत्र बनाउन खोज्ने प्रवृत्ति
• वैदेशिक सहायता र परियोजनामा रणनीतिक स्वार्थको प्रभाव

२. खुला सीमा र सीमासम्बन्धी चुनौती

• भारतसँगको खुला सीमाबाट अवैध कारोबार, मानव बेचबिखन तथा अपराधको जोखिम
• सीमा अतिक्रमण तथा सीमांकन विवादका विषय समय–समयमा उठ्ने अवस्था

३. आर्थिक तथा पारवहन निर्भरता

• आयात, पारवहन तथा इन्धन आपूर्तिमा बाह्य निर्भरता
• आर्थिक नाकाबन्दी वा अवरोधले राष्ट्रिय सुरक्षामा असर पर्ने सम्भावना

४. अन्तर्राष्ट्रिय शक्ति गठबन्धनको दबाब

• सैन्य वा रणनीतिक साझेदारीमा संलग्न हुन दबाब आउन सक्ने अवस्था
• इन्डो–प्यासिफिक रणनीति जस्ता विषयमा सन्तुलन कायम गर्न कठिनाइ

५. साइबर तथा सूचना सुरक्षा चुनौती

• डिजिटल प्रविधिसँगै साइबर आक्रमण, डाटा चोरी तथा दुष्प्रचारको जोखिम
• विदेशी प्रभावबाट राष्ट्रिय नीति प्रभावित हुने सम्भावना

६. जलवायु परिवर्तन र प्राकृतिक विपद्

• हिमाली क्षेत्रको संवेदनशीलता
• पानी, ऊर्जा र प्राकृतिक स्रोतमा क्षेत्रीय स्वार्थ बढ्दै जानु

७. आन्तरिक राजनीतिक अस्थिरताको बाह्य प्रभाव

• राजनीतिक अस्थिरताले बाह्य शक्तिको प्रभाव बढ्ने जोखिम
• कमजोर कूटनीतिक अवस्थाले राष्ट्रिय स्वायत्ततामा असर पर्न सक्ने अवस्था

असंलग्न परराष्ट्र नीतिबाट नेपालले यी चुनौती कसरी सामना गर्न सक्छ?

१. सन्तुलित कूटनीति अवलम्बन गर्ने

• भारत र चीन दुवैसँग समान दूरी र समान निकटताको नीति अपनाउने
• कुनै शक्ति गुटको पक्षमा नउभिई राष्ट्रिय हितलाई केन्द्रमा राख्ने

२. सार्वभौमिकता र राष्ट्रिय हितलाई प्राथमिकता दिने

• विदेशी सहायता तथा परियोजना स्वीकार गर्दा राष्ट्रिय हितको मूल्यांकन गर्ने
• रणनीतिक संवेदनशील विषयमा स्वतन्त्र निर्णय क्षमता कायम राख्ने

३. बहुपक्षीय कूटनीतिलाई सुदृढ बनाउने

• संयुक्त राष्ट्रसंघ, सार्क, बिम्स्टेक जस्ता मञ्चमार्फत राष्ट्रिय हित प्रवर्द्धन गर्ने
• अन्तर्राष्ट्रिय कानून र कूटनीतिक संवादलाई प्राथमिकता दिने

४. आर्थिक कूटनीति सुदृढ गर्ने

• व्यापार र पारवहनका विकल्प विस्तार गर्ने
• छिमेकी तथा अन्य मुलुकसँग सन्तुलित आर्थिक सम्बन्ध कायम गर्ने

५. सीमा व्यवस्थापन र सुरक्षा संयन्त्र सुदृढ गर्ने

• आधुनिक प्रविधिको प्रयोगद्वारा सीमा निगरानी प्रभावकारी बनाउने
• अन्तरदेशीय अपराध नियन्त्रणमा द्विपक्षीय सहकार्य बढाउने

६. राष्ट्रिय एकता र आन्तरिक स्थायित्व कायम गर्ने

• राजनीतिक स्थायित्व, सुशासन र आर्थिक विकासलाई प्राथमिकता दिने
• बलियो आन्तरिक संरचनाले बाह्य हस्तक्षेपको सम्भावना कम गर्ने

७. साइबर र सूचना सुरक्षा क्षमता विकास गर्ने

• डिजिटल पूर्वाधार तथा साइबर सुरक्षा प्रणाली सुदृढ गर्ने
• राष्ट्रिय सूचना प्रणालीको सुरक्षा र सचेतना अभिवृद्धि गर्ने

निष्कर्ष

नेपालको भूराजनीतिक अवस्थाले अवसरसँगै विविध राष्ट्रिय सुरक्षा चुनौती पनि सिर्जना गरेको छ। शक्तिराष्ट्रहरूको प्रतिस्पर्धा, सीमा समस्या, आर्थिक निर्भरता तथा साइबर जोखिमजस्ता चुनौतीलाई नेपालले असंलग्न परराष्ट्र नीतिमार्फत सन्तुलित, स्वतन्त्र र राष्ट्रिय हितमुखी कूटनीति अपनाएर सामना गर्न सक्छ। असंलग्नता केवल तटस्थता नभई राष्ट्रिय स्वाधीनता, सार्वभौमिकता र सन्तुलित अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धको व्यवहारिक आधार हो। त्यसैले वर्तमान विश्व परिवेशमा नेपालको राष्ट्रिय सुरक्षा सुदृढ गर्न असंलग्न परराष्ट्र नीति अझै सान्दर्भिक र आवश्यक देखिन्छ।