नेपालको दिगो विकास लक्ष्य (SDGs) कार्यान्वयनको पछिल्लो अवस्थाको समीक्षा

संयुक्त राष्ट्रसंघले सन् २०१५ मा निर्धारण गरेको दिगो विकास लक्ष्य (SDGs) अन्तर्गत नेपालले सन् २०३० सम्म १७ वटा लक्ष्य, १६९ वटा उपलक्ष्य तथा विभिन्न सूचकहरू हासिल गर्ने प्रतिबद्धता जनाएको छ। नेपालले SDGs लाई राष्ट्रिय योजना, बजेट तथा आवधिक योजनासँग समायोजन गर्दै कार्यान्वयन गरिरहेको भए पनि उपलब्धि र चुनौती दुवै देखिन्छन्।

समग्र अवस्था : नेपाल कहाँ छ?

Nepal को पछिल्लो SDG Index अनुसार:

• SDG Index Score : 68.58
• विश्व वरियताः १६७ देशमध्ये ८५औँ
• Spillover Score : 94.85

यसको अर्थ नेपालले दिगो विकास लक्ष्यतर्फ मध्यम स्तरको प्रगति गरेको देखिए पनि सन् २०३० सम्म सबै लक्ष्य हासिल गर्न अझ ठूलो प्रयास आवश्यक छ।

SDG कार्यान्वयनको क्षेत्रगत समीक्षा

१. गरिबी न्यूनीकरण (SDG 1)

नेपालले बहुआयामिक गरिबी घटाउने क्षेत्रमा उल्लेखनीय सुधार गरेको छ। सामाजिक सुरक्षा, वैदेशिक रोजगारीबाट आएको विप्रेषण तथा स्थानीय तहमा पुगेको विकास खर्चले गरिबी घटाउन सहयोग पुगेको छ। तर ग्रामीण–शहरी असमानता अझै चुनौतीको रूपमा रहेको छ।

२. भोकमरी तथा पोषण (SDG 2)

कुपोषण दरमा कमी आएको भए पनि बालबालिकामा पुड्कोपन (stunting) र खाद्य असुरक्षा पूर्ण रूपमा समाधान हुन सकेको छैन। कृषि उत्पादन वृद्धिका बाबजुद उत्पादकत्व र बजार व्यवस्थापन कमजोर छ।

३. स्वास्थ्य क्षेत्रमा प्रगति (SDG 3)

मातृ मृत्यु दर, शिशु मृत्यु दर तथा खोप पहुँचमा सुधार आएको छ। आधारभूत स्वास्थ्य सेवाको पहुँच विस्तार भएको छ। तर विशेषज्ञ सेवा, स्वास्थ्य पूर्वाधार तथा गुणस्तरीय सेवा अझै सीमित छन्।

४. शिक्षा (SDG 4)

विद्यालय भर्नादर उल्लेखनीय रूपमा बढेको छ। आधारभूत तहमा पहुँच विस्तार भए पनि:

• सिकाइ उपलब्धि कमजोर,
• प्राविधिक शिक्षा सीमित,
• विद्यालय त्याग दर,
• डिजिटल विभाजन
• जस्ता समस्या विद्यमान छन्।

५. लैङ्गिक समानता (SDG 5)

महिलाको राजनीतिक प्रतिनिधित्व उल्लेखनीय रूपमा बढेको छ। स्थानीय तहमा महिला सहभागिता सकारात्मक देखिन्छ। तथापि:

• लैङ्गिक हिंसा,
• बालविवाह,
• आर्थिक अवसरमा असमानता
• अझै चुनौतीका रूपमा छन्।

६. स्वच्छ ऊर्जा तथा पूर्वाधार (SDG 7 र 9)

नेपालले जलविद्युत् उत्पादनमा उल्लेखनीय सम्भावना उपयोग गर्न थालेको छ। विद्युत पहुँच विस्तार भएको छ। सडक, सञ्चार तथा डिजिटल पूर्वाधारमा पनि सुधार देखिन्छ। तर औद्योगिकीकरण अपेक्षाकृत कमजोर छ।

७. आर्थिक वृद्धि र रोजगारी (SDG 8)

नेपालको आर्थिक वृद्धि अस्थिर प्रकृतिको छ। युवा बेरोजगारी, वैदेशिक पलायन तथा उत्पादनशील क्षेत्रको कमजोर विस्तारले SDG उपलब्धिमा असर पारेको छ।

८. जलवायु परिवर्तन र वातावरण (SDG 13, 15)

नेपाल जलवायु परिवर्तनबाट अत्यधिक प्रभावित मुलुकमध्ये एक हो। हिमनदी पग्लिनु, बाढी–पहिरो, डढेलो तथा जैविक विविधतामा असर बढिरहेको छ। वन क्षेत्र संरक्षणमा भने नेपालले सकारात्मक उपलब्धि हासिल गरेको छ।

SDG Dashboard को विश्लेषण

SDG Dashboard ले नेपालका लक्ष्यहरूलाई चार समूहमा वर्गीकरण गरेको देखिन्छ:

केही लक्ष्यमा “Challenges remain”

धेरै लक्ष्यमा “Significant challenges remain”

केहीमा “Major challenges remain” स्थिति रहेको छ।

यसले नेपालले केही सामाजिक क्षेत्रमा सुधार गरे पनि:

• आर्थिक संरचनात्मक परिवर्तन,
• गुणस्तरीय संस्थागत सुशासन,
• औद्योगिकीकरण,
• वातावरणीय दिगोपन जस्ता क्षेत्रमा अपेक्षित प्रगति गर्न नसकेको देखाउँछ।

नेपाल पछाडि पर्नुका प्रमुख कारण

• कमजोर कार्यान्वयन क्षमता: नीति र योजनाको प्रभावकारी कार्यान्वयन कमजोर रहनु। 
• स्रोत अभाव: SDGs हासिल गर्न आवश्यक वित्तीय स्रोतको कमी।
• राजनीतिक अस्थिरता: नीतिगत निरन्तरतामा समस्या आउनु।
• संघीय समन्वय चुनौतीः संघ, प्रदेश र स्थानीय तहबीच प्रभावकारी समन्वय अभाव।
• जलवायु जोखिमः प्राकृतिक विपत्ति र जलवायु परिवर्तनका कारण विकास उपलब्धिमा असर।
• तथ्यांक व्यवस्थापन कमजोरीः विश्वसनीय तथा अद्यावधिक तथ्यांक अभावले अनुगमनमा कठिनाइ।

सकारात्मक पक्षहरू

नेपालले केही क्षेत्रमा उल्लेखनीय उपलब्धि हासिल गरेको छ:

• विद्युत पहुँच विस्तार,
• वन संरक्षण,
• मातृ तथा शिशु स्वास्थ्य सुधार,
• स्थानीय तहमा महिला सहभागिता,
• गरिबी न्यूनीकरण,
• सामाजिक सुरक्षा विस्तार।

विशेषगरी नेपालको Spillover Score 94.85 हुनु सकारात्मक संकेत हो, जसले नेपालका गतिविधिले अन्य मुलुकमा तुलनात्मक रूपमा कम नकारात्मक असर पार्ने देखाउँछ।

आगामी सुधारका लागि आवश्यक कदम

• SDG-मैत्री बजेट प्रणालीः बजेट र योजनालाई SDG सूचकसँग प्रत्यक्ष जोड्नुपर्छ।
• उत्पादनमुखी अर्थतन्त्रः कृषि आधुनिकीकरण, औद्योगिकीकरण तथा रोजगारी सिर्जनामा जोड दिनुपर्छ।
• हरित तथा दिगो विकासः नवीकरणीय ऊर्जा, जलवायु अनुकूल पूर्वाधार तथा हरित अर्थतन्त्रलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ।
• डिजिटल सुशासनः तथ्यांक व्यवस्थापन, पारदर्शिता तथा सेवा प्रवाहमा डिजिटल प्रणाली सुदृढ गर्नुपर्छ।
• संघीय समन्वयः तीन तहका सरकारबीच स्पष्ट कार्यविभाजन र सहकार्य आवश्यक छ।

निष्कर्ष

नेपालले दिगो विकास लक्ष्य कार्यान्वयनमा केही उत्साहजनक उपलब्धि हासिल गरेको भए पनि सन् २०३० सम्म सबै लक्ष्य हासिल गर्न अझ तीव्र गति, प्रभावकारी सुशासन, पर्याप्त वित्तीय स्रोत तथा संस्थागत क्षमता आवश्यक देखिन्छ। पछिल्लो SDG Index मा नेपालको 68.58 अंक र 85औँ स्थान ले मध्यम प्रगति देखाए पनि धेरै लक्ष्यमा अझै “महत्त्वपूर्ण चुनौती” कायम रहेको स्पष्ट हुन्छ। त्यसैले आगामी वर्षहरू नेपालका लागि “नीति निर्माण” भन्दा बढी “प्रभावकारी कार्यान्वयन” को चरण बन्नुपर्ने आवश्यकता छ।