नेपालमा वातावरण संरक्षणसँग सम्बन्धित प्रमुख ऐन, नियमावली, नीति तथा रणनीतिहरू

नेपालमा वातावरण संरक्षणसँग प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा सम्बन्धित प्रमुख ऐन, नियमावली, नीति तथा रणनीतिहरू निम्नानुसार छन्। सेमिनार पेपर, लोकसेवा तयारी तथा LLB अध्ययनका लागि उपयोगी हुने गरी वर्गीकरण गरिएको छ।

१. मुख्य वातावरण सम्बन्धी ऐन

1. वातावरण संरक्षण ऐन, २०७६ – नेपालको प्रमुख वातावरणीय कानुन, जसले EIA, IEE, प्रदूषण नियन्त्रण, वातावरणीय क्षति र दण्ड व्यवस्थालाई समेट्छ।
2. वन ऐन, २०७६
3. राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु संरक्षण ऐन, २०२९
4. जलस्रोत ऐन, २०४९
5. भू तथा जलाधार संरक्षण ऐन, २०३९
6. माटो तथा जलाधार संरक्षण ऐन सम्बन्धी व्यवस्था
7. खानी तथा खनिज पदार्थ ऐन, २०४२
8. स्थानीय सरकार सञ्चालन ऐन, २०७४
9. विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन ऐन, २०७४
10. फोहोरमैला व्यवस्थापन ऐन, २०६८
11. उपभोक्ता संरक्षण ऐन, २०७५
12. औद्योगिक व्यवसाय ऐन, २०७६
13. विद्युत् ऐन, २०४९
14. भवन ऐन, २०५५
15. भूमि उपयोग ऐन, २०७६
16. कृषि तथा जैविक विविधतासँग सम्बन्धित विभिन्न ऐन
17. जलवायु परिवर्तन सम्बन्धी अन्तर्राष्ट्रिय सन्धिहरू कार्यान्वयन गर्ने कानुनी व्यवस्थाहरू

२. वातावरण सम्बन्धी नियमावली

1. वातावरण संरक्षण नियमावली, २०७७ – IEE, EIA, Strategic Environmental Assessment (SEA) लगायतका प्रक्रियाहरू निर्धारण गर्दछ।
2. वन नियमावली, २०७९
3. राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु संरक्षण नियमावली, २०३०
4. फोहोरमैला व्यवस्थापन नियमावली
5. जलस्रोत नियमावली, २०५०
6. खानी तथा खनिज पदार्थ नियमावली
7. भू-उपयोग नियमावली
8. औद्योगिक व्यवसाय नियमावली
9. विपद् जोखिम न्यूनीकरण नियमावली
10. स्थानीय तह वातावरण तथा प्राकृतिक स्रोत संरक्षण सम्बन्धी विभिन्न नियमहरू

३. वातावरण सम्बन्धी राष्ट्रिय नीति

1. राष्ट्रिय वातावरण नीति, २०७६
2. राष्ट्रिय जलवायु परिवर्तन नीति, २०७६
3. राष्ट्रिय वन नीति, २०७५
4. जैविक विविधता नीति
5. भूमि उपयोग नीति
6. राष्ट्रिय जलस्रोत नीति
7. राष्ट्रिय ऊर्जा नीति
8. राष्ट्रिय शहरी विकास नीति
9. विपद् जोखिम न्यूनीकरण राष्ट्रिय नीति
10. राष्ट्रिय प्रदूषण नियन्त्रण नीति

४. रणनीति, कार्ययोजना तथा फ्रेमवर्क

1. National Adaptation Programme of Action (NAPA), 2010
2. Local Adaptation Plan of Action (LAPA), 2011
3. National Adaptation Plan (NAP), 2021–2050
4. National Biodiversity Strategy and Action Plan (NBSAP)
5. Climate Change Gender Action Plan
6. REDD+ Strategy Nepal
7. Long-term Strategy for Net-Zero Emissions
8. Nationally Determined Contributions (NDCs) अन्तर्गतका कार्ययोजनाहरू

५. नेपालको संविधान, २०७२ मा वातावरण

संविधानले वातावरणीय अधिकारलाई मौलिक हकको रूपमा स्वीकार गरेको छ।

• धारा ३० : स्वच्छ तथा स्वस्थ वातावरणमा बाँच्न पाउने हक।
• धारा ५१(ग) : प्राकृतिक स्रोत, वातावरण र जैविक विविधताको संरक्षण।
• धारा २३२ तथा अनुसूचीहरू : संघ, प्रदेश र स्थानीय तहबीच वातावरणीय अधिकारको बाँडफाँट।

६. नेपाल पक्ष भएका प्रमुख अन्तर्राष्ट्रिय वातावरणीय सन्धिहरू

• United Nations Conference on the Human Environment बाट विकसित वातावरणीय अवधारणा
• United Nations Framework Convention on Climate Change
• Kyoto Protocol
• Paris Agreement
• Convention on Biological Diversity
• Montreal Protocol
• CITES
• Ramsar Convention