नेपालमा नागरिकता सम्बन्धी व्यवस्थाहरु

नेपालको नागरिकता सम्बन्धी विद्यमान कानूनी व्यवस्था (नेपाल नागरिकता ऐन, २०६३ र नियमावली, २०६३) लाई विधायिकी मनसाय र व्यावहारिक पक्ष समेत समेटेर यहाँ सरलीकृत रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ: (विस्तृतमा पढ्न यहाँ क्लिक गर्नुहोस्।) (To read in English Click here)

१. नागरिकता प्राप्तिका प्रकार र आधारहरू

नेपालको कानुनले मुख्यतया चार प्रकारका नागरिकताको व्यवस्था गरेको छ:

नागरिकताको प्रकार	प्रमुख आधार
वंशजको नागरिकता	बाबु वा आमा नेपाली नागरिक भएको, नेपालमा भेटिएको बेवारिसे नाबालक, वा बाबुको पहिचान हुन नसकेको नेपाली आमाको सन्तान।
अङ्गीकृत नागरिकता	नेपाली नागरिकसँग विवाह गरेकी विदेशी महिला, विदेशी बाबु र नेपाली आमाबाट नेपालमा जन्मेको सन्तान, वा नेपालमा विशेष योगदान दिएका विदेशी।
सम्मानार्थ नागरिकता	अन्तर्राष्ट्रिय ख्यातिप्राप्त व्यक्तिलाई नेपाल सरकारले प्रदान गर्ने।
गैर-आवासीय नागरिकता	दक्षिण एसियाली देश (SAARC) बाहेकका देशको नागरिकता लिएका साविकका नेपाली वा तिनका सन्तान।

२. वंशजको नागरिकता प्राप्ति र कार्यविधि (दफा ३ र नियम ३)

प्राप्ति गर्ने अवस्थाहरू:

• जन्म हुँदाका बखत बाबु वा आमामध्ये जोसुकै नेपाली नागरिक भएमा।
• नेपालमा फेला परेको पितृत्व र मातृत्वको ठेगान नभएको नाबालक (बाबु/आमा फेला नपरेसम्म)।
• २०७२ असोज ३ भन्दा अघि जन्मको आधारमा नागरिकता लिएका व्यक्तिका सन्तान (बाबु र आमा दुवै नेपाली भएमा)।
• नेपाली आमाबाट नेपालमा जन्मेको तर बाबुको पहिचान हुन नसकेको व्यक्ति (स्वघोषणा आवश्यक)।

आवश्यक कागजातहरू:

• बाबु, आमा वा तीन पुस्ताभित्रका नातेदारको नागरिकता।
• स्थानीय तहको सिफारिस वा जन्मदर्ता।
• प्रमाण नपुगेको हकमा: स्थानीय तहको रोहबरमा स्थलगत सर्जमिन र कम्तीमा दुई जना नागरिकता प्राप्त व्यक्तिबाट सनाखत।

३. अङ्गीकृत नागरिकता सम्बन्धी व्यवस्था (दफा ५ र नियम ५/७)

• वैवाहिक अङ्गीकृत: नेपाली नागरिकसँग विवाह गर्ने विदेशी महिलाले विदेशी नागरिकता त्याग्ने प्रक्रिया सुरु गरेको निस्सा पेश गरेमा तुरुन्तै नागरिकता पाउन सक्नेछिन्।
• नेपाली महिलाका विदेशी सन्तान: विदेशी बाबु र नेपाली आमाबाट नेपालमा जन्मेका र नेपालमै बसोबास गरेका सन्तानले बाबुको देशको नागरिकता नलिएको अवस्थामा अङ्गीकृत नागरिकता पाउँछन्।
• विशेष योगदान: १५ वर्ष नेपालमा बसेको, नेपाली भाषा जानेको र विशिष्ट योगदान दिएको विदेशीलाई सरकारले अङ्गीकृत नागरिकता दिन सक्छ।

४. गैर-आवासीय नेपाली नागरिकता (दफा ७क र नियम ८क)

• सार्क राष्ट्र बाहेकका मुलुकको नागरिकता लिएका साविकका नेपाली वा उनीहरूका सन्तानले आर्थिक, सामाजिक र सांस्कृतिक अधिकार उपभोग गर्न पाउने गरी यो नागरिकता लिन सक्छन्।
• यसका लागि साविकको नेपाली नागरिकता त्यागेको प्रमाण र हालको विदेशी राहदानी पेश गरी शपथ ग्रहण गर्नुपर्छ।

५. नागरिकता प्राप्तिमा नयाँ र विशेष व्यवस्थाहरू

• लैङ्गिक पहिचान र थर: नागरिकतामा महिला, पुरुष वा अन्य लैङ्गिक पहिचान उल्लेख गर्न सकिनेछ। साथै, आमा वा बाबुमध्ये जसको थर र ठेगाना राख्न मन लाग्छ, सोही रोज्न पाइनेछ।
• स्वघोषणा: बाबुको पहिचान हुन नसकेको वा बाबु विदेशी रहेको तर निजबाट नागरिकता नलिएको जस्ता संवेदनशील अवस्थामा निवेदक र आमाले स्वघोषणा (Self-declaration) गर्नुपर्ने कानुनी प्रावधान छ। झुठो स्वघोषणा गरेमा कडा सजाय हुनेछ।
• कर्मचारी परिवार: सरकारी कोषबाट तलब खाने कर्मचारीका परिवारले आफू कार्यरत रहेकै जिल्लाबाट नागरिकता लिन सक्ने सुविधा छ।

६. नागरिकताको अन्त्य, पुनः कायम र सच्याउने व्यवस्था

• नागरिकता कायम नरहने: स्वैच्छाले विदेशी नागरिकता लिएमा, नेपाली नागरिकता त्यागेमा वा झुटो विवरण दिएको ठहर भई सरकारले हटाएमा नागरिकता कायम रहँदैन।
• पुनः प्राप्ति: विदेशी नागरिकता त्यागेर नेपालमा बसोबास गरेको निस्सा बुझाएमा साविककै नेपाली नागरिकता पुनः सक्रिय हुन्छ।
• विवरण सच्याउने (दफा १७): शैक्षिक प्रमाणपत्र र नागरिकतामा उमेर वा थर फरक परेमा वा सानातिना प्राविधिक त्रुटि भएमा प्रमाण पुर्‍याएर विवरण सच्याउन सकिन्छ।

७. दण्ड र सजाय (दफा २१)

कानुनको बर्खिलाप हुने गरी नागरिकता लिने वा दिलाउनेलाई देहाय बमोजिम सजाय हुनेछ:

• झुटो विवरण दिने विदेशी: १ देखि ५ वर्ष कैद वा ५० हजार देखि १ लाखसम्म जरिबाना।
• झुटो सिफारिस/सनाखत गर्ने: ६ महिना देखि ३ वर्ष कैद।
• झुटो स्वघोषणा गर्ने: ६ महिना देखि १ वर्ष कैद वा ५० हजार देखि १ लाखसम्म जरिबाना।

विशेष नोट: नागरिकता टोली खटिएको बेला टोलीले तयार पारेको अभिलेखका आधारमा पनि नागरिकता जारी गर्न सकिनेछ। यदि निवेदन उपर छानबिन गर्दा योग्य नदेखिएमा अधिकारीले ७ दिनभित्र निर्णय गरी सोको जानकारी निवेदकलाई दिनुपर्नेछ।