अध्यक्षात्मक (राष्ट्रपतीय) र संसदीय शासन प्रणालीबीचको फरक

अध्यक्षात्मक (राष्ट्रपतीय) र संसदीय शासन प्रणालीबीचको फरक

अध्यक्षात्मक (राष्ट्रपतीय) शासन प्रणाली

जनताबाट प्रत्यक्ष निर्वाचित राष्ट्रपतिमा कार्यकारी शक्ति निहित रहने, राष्ट्रपति नै राष्ट्र प्रमुख र सरकार प्रमुख दुवै हुने तथा कार्यपालिका व्यवस्थापिकाबाट पृथक रहने शासन प्रणालीलाई अध्यक्षात्मक शासन प्रणाली भनिन्छ।

संसदीय शासन प्रणाली

व्यवस्थापिकाबाट निर्वाचित प्रधानमन्त्रीको नेतृत्वमा मन्त्रिपरिषद्ले कार्यकारी शक्ति प्रयोग गर्ने, राष्ट्र प्रमुख र सरकार प्रमुख अलग रहने तथा कार्यपालिका व्यवस्थापिकाप्रति उत्तरदायी रहने शासन प्रणालीलाई संसदीय शासन प्रणाली भनिन्छ।

अध्यक्षात्मक र संसदीय शासन प्रणालीबीचको फरक

आधार	अध्यक्षात्मक (राष्ट्रपतीय) प्रणाली	संसदीय प्रणाली
१. कार्यकारी प्रमुख	राष्ट्रपति	प्रधानमन्त्री
२. राष्ट्र प्रमुख र सरकार प्रमुख	एउटै व्यक्ति हुन्छ	फरक–फरक व्यक्ति हुन्छन्
३. निर्वाचन प्रक्रिया	राष्ट्रपति प्रत्यक्ष निर्वाचित	प्रधानमन्त्री संसदबाट चयन हुने
४. कार्यकारी शक्तिको स्रोत	राष्ट्रपति	मन्त्रिपरिषद्
५. व्यवस्थापिकासँग सम्बन्ध	कार्यपालिका र व्यवस्थापिका पृथक	कार्यपालिका र व्यवस्थापिका अन्योन्याश्रित
६. उत्तरदायित्व	राष्ट्रपति प्रत्यक्ष जनताप्रति उत्तरदायी	मन्त्रिपरिषद् संसदप्रति उत्तरदायी
७. मन्त्री नियुक्ति	राष्ट्रपति इच्छाअनुसार नियुक्त गर्छ	प्रधानमन्त्रीले सामान्यतया सांसदबाट नियुक्त गर्छ
८. मन्त्रीहरूको उत्तरदायित्व	राष्ट्रपतिप्रति उत्तरदायी	प्रधानमन्त्री तथा संसदप्रति उत्तरदायी
९. कार्यकाल	निश्चित अवधि	संसदको विश्वासमा आधारित
१०. सरकार हटाउने प्रक्रिया	महाअभियोगद्वारा मात्र	अविश्वास प्रस्तावबाट हटाउन सकिने
११. संसद विघटन	सामान्यतया सम्भव हुँदैन	प्रधानमन्त्रीले संसद विघटन गर्न सक्ने
१२. शक्ति सम्बन्ध	शक्तिको पृथकीकरणमा जोड	शक्ति सन्तुलन र नियन्त्रणमा जोड
१३. राजनीतिक स्थायित्व	बढी स्थायित्व हुने	अस्थिरताको सम्भावना बढी
१४. दलीय प्रभाव	तुलनात्मक रूपमा कम	दलीय प्रभाव बढी
१५. प्रतिपक्षको भूमिका	तुलनात्मक रूपमा कमजोर	सशक्त प्रतिपक्ष रहने
१६. निर्णय प्रक्रिया	छिटो र प्रभावकारी	छलफल र सहमतिमा आधारित
१७. निरंकुशताको जोखिम	बढी हुन सक्ने	तुलनात्मक रूपमा कम
१८. गठबन्धन सरकार	कम सम्भावना	बढी सम्भावना
१९. उदाहरण	संयुक्त राज्य अमेरिका	बेलायत, नेपाल

निष्कर्ष

अध्यक्षात्मक प्रणाली स्थिर, शक्तिशाली र निर्णयक्षम सरकारका लागि उपयुक्त मानिन्छ भने संसदीय प्रणाली बढी उत्तरदायी, नियन्त्रणयुक्त तथा लोकतान्त्रिक सहभागितामा आधारित मानिन्छ। अध्यक्षात्मक प्रणालीमा राजनीतिक स्थायित्व बलियो भए पनि निरंकुशताको जोखिम रहन्छ, जबकि संसदीय प्रणालीमा उत्तरदायित्व बलियो भए पनि राजनीतिक अस्थिरताको सम्भावना बढी रहन्छ। त्यसैले कुनै पनि मुलुकले आफ्नो राजनीतिक अवस्था, ऐतिहासिक पृष्ठभूमि तथा सामाजिक आवश्यकताअनुसार शासन प्रणाली अवलम्बन गर्ने गर्दछ।