एकात्मक र संघात्मक व्यवस्थाको परिभाषा
क) एकात्मक राज्य व्यवस्था
राज्य सञ्चालनसम्बन्धी सम्पूर्ण सार्वभौमसत्ता, शक्ति र अधिकार केन्द्र सरकारमा केन्द्रित रहने तथा सम्पूर्ण देशमा एउटै व्यवस्थापिका, कार्यपालिका र न्यायपालिकामार्फत शासन सञ्चालन गरिने राज्य प्रणालीलाई एकात्मक व्यवस्था भनिन्छ। यसमा स्थानीय तहलाई अधिकार प्रत्यायोजन गरिए पनि अन्तिम अधिकार केन्द्रमै निहित हुन्छ।
ख) संघात्मक राज्य व्यवस्था
राज्यसत्ताको प्रयोग संविधानद्वारा केन्द्र, प्रदेश तथा स्थानीय तहबीच बाँडफाँट गरी स्वायत्तता, सहकार्य र शक्ति–सन्तुलनका आधारमा शासन सञ्चालन गरिने प्रणालीलाई संघात्मक व्यवस्था भनिन्छ। यसमा विभिन्न तहका सरकार संविधानबाट नै अधिकारप्राप्त हुन्छन्।
एकात्मक र संघात्मक व्यवस्थाबीचको फरक
| आधार | एकात्मक व्यवस्था | संघात्मक व्यवस्था |
|---|---|---|
| १. परिभाषा | सम्पूर्ण राज्य शक्ति केन्द्रमा केन्द्रित हुने व्यवस्था | राज्य शक्ति विभिन्न तहका सरकारबीच बाँडफाँट गरिएको व्यवस्था |
| २. सार्वभौमसत्ताको अभ्यास | केन्द्र सरकारले मात्र प्रयोग गर्ने | केन्द्र र प्रदेश/स्थानीय तहले साझा रूपमा प्रयोग गर्ने |
| ३. सरकारका तह | सामान्यतया एक तहको प्रभावशाली सरकार | बहुस्तरीय सरकार (संघ, प्रदेश, स्थानीय तह) |
| ४. अधिकारको स्रोत | केन्द्र सरकार | संविधान |
| ५. शक्ति बाँडफाँट | केन्द्रमा केन्द्रित | संविधानद्वारा स्पष्ट विभाजन |
| ६. कानुनी व्यवस्था | देशभर एउटै कानुन लागू हुने | प्रदेशअनुसार केही कानुन फरक हुन सक्ने |
| ७. प्रशासनिक स्वरुप | एकीकृत प्रशासन | बहुस्तरीय प्रशासन |
| ८. निर्णय प्रक्रिया | छिटो र एकरूप | तुलनात्मक रूपमा लामो र समन्वय आवश्यक |
| ९. खर्चको अवस्था | कम खर्चिलो | तुलनात्मक रूपमा बढी खर्चिलो |
| १०. स्थानीय सहभागिता | सीमित | बढी सहभागितामूलक |
| ११. विविधताको सम्बोधन | कठिन हुन सक्ने | विविधताको संरक्षण र प्रतिनिधित्व सहज |
| १२. केन्द्र–स्थानीय सम्बन्ध | केन्द्र अधीनस्थ सम्बन्ध | सहकार्य र सहअस्तित्वको सम्बन्ध |
| १३. द्वन्द्वको सम्भावना | तहगत द्वन्द्व कम | अधिकार विवादको सम्भावना रहन सक्छ |
| १४. निरंकुशताको सम्भावना | बढी हुन सक्ने | शक्ति सन्तुलनका कारण कम |
| १५. विकास व्यवस्थापन | केन्द्रीकृत | विकेन्द्रित र क्षेत्रगत आवश्यकतामा आधारित |
| १६. उपयुक्तता | सानो, समान प्रकृतिको मुलुकमा उपयुक्त | विविधतायुक्त तथा ठूलो भूगोल भएका मुलुकमा उपयुक्त |
| १७. उदाहरण | जापान, फ्रान्स | नेपाल, भारत, संयुक्त राज्य अमेरिका |
निष्कर्ष
एकात्मक व्यवस्था प्रशासनिक एकरूपता, कम खर्च र द्रुत निर्णयका दृष्टिले प्रभावकारी मानिन्छ भने संघात्मक व्यवस्था विविधताको संरक्षण, समावेशिता, स्थानीय सहभागिता तथा विकेन्द्रीकरणका दृष्टिले उपयुक्त मानिन्छ। कुनै पनि मुलुकले आफ्नो भौगोलिक अवस्था, सामाजिक विविधता, राजनीतिक आवश्यकता तथा ऐतिहासिक पृष्ठभूमिअनुसार राज्यको स्वरुप निर्धारण गर्ने गर्दछ।
0 Comments
Any questions or comments? Drop below. Please keep in mind that it must be a meaningful conversation relevant to the topic.